De resultaten zijn opvallend omdat ze ingaan tegen een invloedrijke psychologische hypothese dat lof kinderen juist het gevoel kan geven dat zij harder moeten werken voor hetzelfde resultaat. Wel dachten kinderen die werden geprezen dat de leerkracht hen aardiger vond. Het onderzoek verscheen onlangs als preprint en is nog niet door vakgenoten beoordeeld.
Leerkrachten geven dagelijks complimenten aan leerlingen. In de ontwikkelingspsychologie bestaat al langer de vraag of zulke complimenten onbedoelde negatieve gevolgen kunnen hebben. Kinderen weten namelijk dat leerkrachten vaak leerlingen prijzen die veel moeite hebben gedaan. Tegelijk begrijpen zij dat sommige kinderen meer inspanning nodig hebben om dezelfde prestatie te bereiken.
Vanuit die gedachte ontstond de hypothese dat een compliment een verborgen boodschap kan bevatten. Als twee leerlingen hetzelfde resultaat behalen maar slechts één van hen wordt geprezen, zou dat kind kunnen denken dat de leerkracht ervan uitgaat dat het harder heeft moeten werken. Dat zou vervolgens kunnen worden opgevat als een teken van minder aanleg of intelligentie.
Eerder onderzoek liet al zien dat kinderen die redenering toepassen wanneer zij naar anderen kijken. Een leerling die veel lof krijgt, wordt door leeftijdgenoten soms juist als minder slim beoordeeld. Tot nu toe was echter onbekend of kinderen dezelfde conclusie trekken wanneer zij zelf degene zijn die het compliment ontvangen.
Virtuele klas als laboratorium
Om die vraag te onderzoeken ontwikkelden de onderzoekers een experimentele opzet met virtual reality. Daardoor konden zij een gecontroleerde situatie creëren die tegelijkertijd leek op een echte klassensituatie.
In het eerste experiment deden 212 kinderen van zeven tot twaalf jaar mee. Met een VR-bril op kwamen zij terecht in een virtueel klaslokaal waar zij samen met een virtuele klasgenoot puzzels maakten onder begeleiding van een virtuele leerkracht. De deelnemers dachten dat een echte leerling van een andere school en een echte leerkracht betrokken waren bij het experiment, maar beide rollen werden in werkelijkheid aangestuurd door de onderzoekers.
Na afloop kregen beide leerlingen te horen dat zij drie van de vijf puzzels goed hadden opgelost. Vervolgens sprak de leerkracht een enthousiast compliment uit tegen óf het deelnemende kind óf de virtuele klasgenoot. Daarna werd gevraagd wie volgens de kinderen slimmer was, wie harder had gewerkt en wat de leerkracht daar vermoedelijk van dacht.
Tweede experiment met extra controles
In een tweede experiment namen 225 kinderen van acht tot dertien jaar deel. Dit onderzoek vond plaats in wetenschapsmuseum NEMO in Amsterdam.
De onderzoekers voegden extra vergelijkingsgroepen toe. De leerkracht prees nu alleen het deelnemende kind, alleen de klasgenoot, beide kinderen of geen van beiden. Ook werd het compliment twee keer uitgesproken om eventuele effecten sterker zichtbaar te maken.
Daarnaast maten de onderzoekers verschillende lichamelijke reacties die kunnen wijzen op spanning of stress. Zo werden onder meer hartslag, hartslagvariabiliteit, huidgeleiding en blozen geregistreerd.
Geen aanwijzingen voor een negatief effect
De resultaten van beide experimenten wezen in dezelfde richting. Kinderen die als enige werden geprezen, voelden zich niet minder slim dan kinderen die geen compliment kregen. Zij dachten ook niet dat de leerkracht hen minder slim vond. Evenmin zagen de onderzoekers aanwijzingen dat geprezen kinderen zichzelf als harder werkend gingen beschouwen.
Ook op lichamelijk niveau vonden de onderzoekers geen verschillen. Kinderen die een compliment kregen, vertoonden geen verhoogde hartslag, geen sterkere huidgeleiding en geen sterker blozen dan kinderen van wie juist de klasgenoot werd geprezen. Aanvullende analyses lieten zien dat deze uitkomsten niet afhankelijk waren van leeftijd, sociaaleconomische achtergrond, mindset of opvattingen over de relatie tussen inzet en intelligentie. De onderzoekers vonden daarmee geen ondersteuning voor de veronderstelling dat lof van een leerkracht kinderen het gevoel geeft minder slim te zijn.
Wel een boodschap over waardering
Eén effect kwam wel naar voren. Kinderen die werden geprezen, dachten vaker dat de leerkracht hen aardig vond. Tegelijkertijd dachten zij dat de leerkracht de andere leerling minder aardig vond dan zijzelf. Volgens de onderzoekers suggereert dit dat kinderen een compliment vooral interpreteren als een teken van persoonlijke waardering. In de situatie van het experiment leek de vraag of de leerkracht hen aardig vond belangrijker dan de vraag of zij slim gevonden werden.
Dat zou kunnen verklaren waarom de verwachte negatieve effecten op het zelfbeeld uitbleven. In plaats van een boodschap over intelligentie zagen kinderen het compliment vooral als een sociale boodschap.
Verschil tussen zelfbeeld en oordeel over anderen
De resultaten leveren volgens de onderzoekers een interessant contrast op met eerder onderzoek. Wanneer kinderen naar een ander kijken die veel lof krijgt, kunnen zij daaruit afleiden dat die leerling minder slim is. Wanneer zij zelf degene zijn die het compliment ontvangt, trekken zij die conclusie echter niet.
Dat wijst erop dat dezelfde boodschap verschillend kan worden geïnterpreteerd afhankelijk van de positie van het kind. Wat voor een buitenstaander een signaal over bekwaamheid lijkt, wordt door de ontvanger zelf mogelijk vooral ervaren als een teken van waardering.
Voorzichtigheid geboden
De onderzoekers benadrukken dat hun studie verschillende beperkingen kent. De experimenten vonden plaats tijdens een korte ontmoeting met een onbekende leerkracht in een virtuele omgeving. Daardoor blijft onduidelijk hoe complimenten werken binnen langdurige relaties tussen leerkrachten en leerlingen.
In een echte klas ontwikkelen leerlingen over maanden en jaren verwachtingen over hun leerkracht. Het is mogelijk dat complimenten in zo’n context anders worden geïnterpreteerd dan tijdens een eenmalig experiment. Ook wijzen de onderzoekers erop dat het onderzoek werd uitgevoerd in Nederland. In de Nederlandse cultuur worden zowel aanleg als inzet vaak gezien als belangrijke verklaringen voor succes. In landen waar aangeboren talent een grotere rol speelt in het denken over prestaties, zouden de effecten anders kunnen uitpakken.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor leerkrachten in het basisonderwijs suggereren deze resultaten dat complimenten niet automatisch leiden tot een lager gevoel van intelligentie bij leerlingen die worden geprezen. De onderzoekers vonden geen aanwijzingen dat kinderen zichzelf minder slim gaan vinden wanneer zij als enige lof ontvangen voor een prestatie die gelijk is aan die van een klasgenoot.
Voor scholen en onderwijsprofessionals laten de bevindingen zien dat kinderen complimenten vooral lijken op te vatten als een teken dat de leerkracht hen aardig vindt. Dat kan relevant zijn voor het begrijpen van de sociale betekenis van feedback in de klas.
Voor onderzoekers en beleidsmakers maken de resultaten duidelijk dat eerder gevonden effecten van lof op het oordeel over andere leerlingen niet automatisch betekenen dat dezelfde effecten optreden in het zelfbeeld van kinderen. De auteurs benadrukken wel dat vervolgonderzoek nodig is om te bepalen hoe complimenten uitwerken binnen langdurige relaties tussen leerkrachten en leerlingen.
Bron: Schenker, L.-E., Sierksma, J., Nikolic, M. & Brummelman, E. (2026). Does Teacher Praise Make Children Feel Less Smart? Two Preregistered Virtual Reality Experiments. Preprint, draftversie 5 juni 2026, nog niet peer reviewed.
