Direct pesten bestaat uit openlijke fysieke of verbale agressie. Indirect pesten omvat minder zichtbare gedragingen, zoals sociale uitsluiting en het verspreiden van gemene verhalen. Volgens de onderzoekers is pesten niet alleen individueel gedrag, maar ook verweven met de verhoudingen en normen binnen een groep.
Leerlingen kunnen bijvoorbeeld overschatten in hoeverre hun klasgenoten pesten goedkeuren. Een programma dat zulke misvattingen corrigeert, zou hun beeld van de groepsnorm kunnen veranderen en daarmee ook hun gedrag. Een eerdere analyse van hetzelfde experiment liet echter zien dat het programma pestgedrag verminderde zonder aantoonbare verandering in de waargenomen klassennorm.
In de nieuwe analyse onderzochten de wetenschappers daarom meerdere mogelijke verklaringen tegelijk. Zij keken naar de normen die leerlingen meenden waar te nemen in de klas, onder vrienden en bij de leraar. Ook onderzochten zij de werkelijke houding en het pestgedrag van klasgenoten die als populair werden beschouwd of die leerlingen het aardigst vonden.
Vijf lessen over de klassennorm
De gegevens kwamen uit een experiment tijdens het schooljaar 2018-2019. Negen scholen werden willekeurig verdeeld over twee interventies en een controlegroep. Voor deze analyse gebruikten de onderzoekers de drie scholen met het sociale-normenprogramma en de drie controlescholen.
De uiteindelijke steekproef bestond uit 809 leerlingen uit 36 klassen: 385 leerlingen in de interventiegroep en 424 in de controlegroep. Hun gemiddelde leeftijd was 10,15 jaar en 52,78 procent was meisje. De metingen vonden plaats in het najaar van 2018 en het voorjaar van 2019.
Het programma bestond uit vijf wekelijkse lessen van een uur, gegeven door leraren die vooraf een trainingsdag hadden gevolgd. De controlescholen kregen een programma van vergelijkbare duur over milieu- en klimaatonderwerpen.
In de eerste les beantwoordden leerlingen anoniem vragen over hun eigen houding tegenover vijf vormen van pesten en over de houding die zij bij hun klasgenoten vermoedden. De antwoorden maakten zichtbaar dat leerlingen de steun voor pesten overschatten, terwijl de werkelijke klassennorm overwegend afwijzend was.
Vervolgens werkten de leerlingen in vijf zorgvuldig samengestelde groepen. Leerlingen die goed in de klas lagen en niet of nauwelijks werden genoemd vanwege plaaggedrag, kregen een leidende rol. De groepen maakten slogans en posters over de bestaande afwijzing van pesten en presenteerden deze aan hun eigen klas en aan een andere deelnemende klas.
Een klein verklaringspad
Leerlingen in de interventiegroep rapporteerden een gunstiger verandering in direct pestgedrag dan leerlingen in de controlegroep: hun gedrag nam vaker af of steeg minder sterk. Van alle onderzochte verklaringspaden was er één statistisch aantoonbaar.
Het programma hing samen met een sterkere afwijzing van pesten onder de klasgenoten die een leerling het aardigst vond. Die verandering hing vervolgens samen met de ontwikkeling van het directe pestgedrag van de leerling zelf.
Dit indirecte effect was klein en de bovengrens van het betrouwbaarheidsinterval lag dicht bij nul. Volgens de onderzoekers moet de uitkomst daarom voorzichtig worden geïnterpreteerd. Een aanvullende beschrijvende analyse wees erop dat vooral de houding veranderde van leerlingen die op beide meetmomenten tot de meest gewaardeerde klasgenoten behoorden. Er waren geen aanwijzingen dat vooral andere leerlingen geliefd waren geworden.
Verklaring voor indirect pesten ontbreekt
Ook het indirecte pestgedrag ontwikkelde zich gunstiger in de interventiegroep. Geen van de onderzochte normen kon dit effect echter verklaren.
Een sterkere waargenomen afwijzing van pesten onder vrienden en een duidelijkere afwijzende norm van de leraar hingen wel samen met een gunstiger ontwikkeling van indirect pesten. Veranderingen in het pestgedrag van populair gevonden klasgenoten hielden eveneens verband met veranderingen in indirect pesten. Het programma had op deze normen zelf echter geen aantoonbaar effect.
Ook de normen die leerlingen dachten waar te nemen in de klas, onder vrienden en bij de leraar veranderden niet aantoonbaar door de interventie. Daarmee biedt het onderzoek geen steun voor de veronderstelling dat het programma werkte doordat leerlingen zich bewust een ander beeld van deze normen vormden.
Voorlopige bevinding
De onderzoekers benadrukken dat slechts zes scholen in de analyse waren opgenomen. Bij de statistische analyse is wel rekening gehouden met verschillen tussen klassen, maar niet met de groepering van leerlingen binnen scholen. De gemeten verschillen tussen scholen waren volgens de auteurs klein.
Daarnaast bestonden twee meetinstrumenten uit slechts drie vragen en moesten sommige veranderingen als eenvoudige verschilscores worden berekend. Omdat veel mogelijke verklaringen tegelijk zijn onderzocht, kan de gevonden samenhang bovendien op toeval berusten. De analyse was verkennend en niet vooraf geregistreerd. De gevonden tussenstap via geliefde klasgenoten geldt daarom als voorlopig en moet in nieuw onderzoek worden herhaald.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor scholen bieden de resultaten aanwijzingen dat een kort klassenprogramma over sociale normen kan bijdragen aan een gunstiger ontwikkeling van zelfgerapporteerd pestgedrag. Door het kleine aantal scholen en de specifieke Belgische context kan niet worden aangenomen dat dezelfde uitkomsten overal optreden.
Voor leraren wijst het onderzoek op een mogelijke rol voor leerlingen die goed in de klas liggen en weinig bij pestgedrag betrokken zijn. De verklaring dat hun leidende positie het gevonden effect veroorzaakte, is volgens de onderzoekers aannemelijk maar niet rechtstreeks getoetst.
Voor ontwikkelaars en onderzoekers maken de resultaten duidelijk dat minder pestgedrag niet automatisch betekent dat de bedoelde normwaarneming is veranderd. Het blijft nodig om zowel gedrag als mogelijke tussenstappen te meten en om directe en indirecte vormen van pesten afzonderlijk te onderzoeken.
Bron: Richters, S., Laninga-Wijnen, L. & Tolmatcheff, C. (2026). From Norms to Behavior: Examining the Mechanisms of Change in a Social Norms Anti-Bullying Intervention Among Early Adolescents, International Journal of Behavioral Development. DOI: https://doi.org/10.1177/01650254261487326
