De onderzoekers gebruiken hiervoor de term ‘mentale modellen’. Daarmee bedoelen zij de kennis, overtuigingen en aannames waarmee docenten situaties in de klas begrijpen en waarop zij hun handelen baseren. Zulke denkbeelden blijven vaak onuitgesproken. Daardoor is het niet altijd duidelijk welke bestaande ideeën de toepassing van nieuwe werkwijzen ondersteunen of juist belemmeren.
Nieuwe ideeën leiden niet automatisch tot ander gedrag
De onderzoekers onderzochten hoe mentale modellen in onderzoek naar professionalisering worden omschreven. Ook bekeken zij hoe deze denkbeelden zichtbaar kunnen worden gemaakt, op welke manieren ze veranderen en welke onderdelen van professionalisering daarbij mogelijk helpen.
Onder professionalisering verstaan de auteurs gestructureerde en begeleide activiteiten voor docenten die al voor de klas staan en hun onderwijs willen verbeteren. In de praktijk bestaat professionalisering nog vaak uit workshops of eenmalige bijeenkomsten. Onderzoek naar effectieve professionalisering benadrukt juist het belang van actief leren, samenwerking, samenhang, een langere looptijd en een duidelijke verbinding met de eigen lespraktijk.
Maar ook wanneer een programma aan zulke kenmerken voldoet, verandert het handelen van docenten niet vanzelf. Docenten kunnen tijdens een traject nieuwe ideeën ontwikkelen zonder die volledig toe te passen in de klas. Bestaande denkbeelden, routines en omstandigheden op school beïnvloeden hoe zij nieuwe kennis begrijpen en gebruiken.
Onderzoek naar 22 publicaties
De onderzoekers doorzochten PsycINFO, ERIC, Teacher Reference Center, Web of Science en Scopus. Ze zochten uitsluitend op de term ‘mentale modellen’. Verwante begrippen, zoals schema’s en conceptuele kaders, lieten ze buiten beschouwing om verschillende begrippen niet met elkaar te vermengen.
De zoektocht omvatte Engelstalige publicaties die uiterlijk op 9 september 2025 waren verschenen. Alleen onderzoek naar werkende docenten in het voortgezet onderwijs kwam in aanmerking. Bij de eerste selectie gebruikten de onderzoekers ASReview, een programma dat helpt om mogelijk relevante publicaties te vinden. De uiteindelijke beslissingen over opname werden door de onderzoekers zelf genomen.
Denkbeelden zichtbaar maken
De onderzochte literatuur beschrijft mentale modellen als situatiegebonden voorstellingen die zijn opgebouwd uit kennis, overtuigingen en aannames. Ze beïnvloeden wat docenten in een lessituatie opmerken, hoe zij die situatie uitleggen en welke gevolgen zij van een bepaalde aanpak verwachten.
Docenten zijn zich niet altijd bewust van deze denkbeelden. Bovendien verschillen de studies in hun oordeel over de veranderlijkheid ervan. Sommige onderzoekers beschrijven mentale modellen als denkbeelden die zich kunnen ontwikkelen; andere benadrukken juist dat ze moeilijk te veranderen zijn.
Onderzoekers proberen deze modellen zichtbaar te maken met onder meer interviews, enquêtes, tekeningen en video-opnamen van lessen. Ook worden mentale simulaties gebruikt. Daarbij denkt een docent samen met een coach vooruit of terug over een concrete lessituatie: welke aanpak is mogelijk, wat kan er gebeuren en waarop is die verwachting gebaseerd?
Een terugkerende werkwijze is het benoemen van onduidelijke of lastige momenten in de les. Zulke situaties kunnen docenten helpen om stil te staan bij aannames die normaal gesproken vanzelfsprekend blijven.
Zes samenhangende activiteiten
De review onderscheidt vier aspecten van verandering. Docenten kunnen zich bewuster worden van hun denkbeelden en die beter onder woorden brengen. Hun kennis kan meer samenhang krijgen. Ook kunnen hun opvattingen over goed onderwijs, hun professionele rol en hun verantwoordelijkheid verschuiven. Ten slotte kunnen veranderingen zichtbaar worden in de manier waarop zij tijdens lessen redeneren en handelen.
Voor deze ontwikkeling lijkt een leeromgeving nodig waarin vertrouwen bestaat, docenten niet worden beoordeeld en voldoende ruimte is voor inhoudelijke verdieping. De review beschrijft zes activiteiten die verandering mogelijk kunnen ondersteunen: werken aan begrippen, reflecteren, analyseren, samenwerken, alternatieven bedenken en beoordelen, en leren door te oefenen in de praktijk.
Deze activiteiten vormen geen vast stappenplan. Ze grijpen op elkaar in en kunnen in verschillende combinaties worden gebruikt. Zo kan een docent eerst een lastig lesmoment analyseren, samen met een coach alternatieven bespreken, een aanpak uitproberen en daarna opnieuw reflecteren.
Nog geen bewezen aanpak
De onderzoekers stellen vier ontwerpprincipes voor professionalisering voor. Maak de bestaande denkbeelden van docenten zichtbaar, besteed aandacht aan de sociale en emotionele kanten van verandering, verbind nieuwe inzichten vanaf het begin met de lespraktijk en bied langdurig gelegenheid om te oefenen, feedback te krijgen en opnieuw te reflecteren.
Daarbij is volgens de auteurs maatwerk nodig, omdat docenten verschillende ontwikkelpaden volgen. Ook zijn voorwaarden op school van belang, zoals gereserveerde tijd voor gezamenlijke reflectie en terugkerende lesobservaties.
De onderliggende studies tonen echter geen oorzakelijke verbanden aan. Ze laten samenhang zien tussen bepaalde vormen van professionalisering, veranderingen in mentale modellen en het handelen in de klas. Het blijft onduidelijk onder welke omstandigheden zulke veranderingen standhouden. De voorgestelde ontwerpprincipes zijn daarom geen bewezen aanpak, maar een basis voor verder onderzoek en de ontwikkeling van professionalisering.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor begeleiders van professionalisering wijst de review erop dat het niet voldoende is om alleen nieuwe kennis aan te bieden. Werkvormen zoals tekeningen, gesprekken over concrete lesmomenten en mentale simulaties kunnen helpen om bestaande denkbeelden bespreekbaar te maken.
Voor schoolleiders maakt het onderzoek duidelijk dat ontwikkeling tijd en een veilige, niet-beoordelende omgeving vraagt. Gereserveerde tijd voor gezamenlijke reflectie, coaching en terugkerende lesobservaties kan docenten gelegenheid geven om nieuwe inzichten uit te proberen en bij te stellen.
Voor docententeams betekent dit dat professionalisering nauw verbonden moet blijven met concrete lessituaties. Samen alternatieven bespreken, een aanpak uitproberen en daarna op de uitkomst reflecteren sluit aan bij de ontwerpprincipes uit de review. Of deze aanpakken tot blijvende veranderingen leiden, moet nog verder worden onderzocht.
Bron: Schepers, A.G.H.M., Verkoeijen, P.P.J.L. & Sluijsmans, D.M.A. (2027). Teachers’ mental models in secondary education and their implications for teacher professional development: A systematic literature review, Teaching and Teacher Education, 185, 105898. DOI: https://doi.org/10.1016/j.tate.2026.105898
