De uitkomsten zijn relevant voor het funderend onderwijs, omdat een belangrijk deel van het onderzoeksveld draait om mediawijsheid, digitale geletterdheid, informatievaardigheden, cyberpesten en digitaal burgerschap. De onderzochte programma’s zijn echter niet allemaal op scholen uitgevoerd. De review omvat ook interventies uit onder meer de jeugdzorg en publieke gezondheid en studies onder jongeren tot en met 23 jaar.
Meestal één onderdeel van het digitale leven
De onderzoekers brachten in kaart waarop interventies voor verantwoord en veilig gebruik van digitale media zich richten. Het gaat om geplande programma’s die jongeren kennis, vaardigheden en gewoonten willen meegeven. Ouders en leraren kunnen daarbij betrokken zijn, maar dat hoeft niet.
Voor de analyse verdeelden de onderzoekers het digitale leven in vier onderdelen. Het eerste betreft de inhoud die jongeren online tegenkomen, zoals misinformatie, schadelijke beelden en educatief materiaal. Het tweede gaat over contact met leeftijdgenoten en volwassenen. Het derde betreft het gedrag en de deelname van jongeren zelf, waaronder cyberpesten, het verspreiden van informatie, zelfexpressie en samenwerking. Het vierde onderdeel omvat digitale diensten, gegevensverzameling, privacy, commerciële beïnvloeding en overeenkomsten met platforms.
Van de 120 studies onderzochten er 47, oftewel 39,2 procent, een interventie die binnen één onderdeel zowel een risico als een kans behandelde. Een programma kon leerlingen bijvoorbeeld leren misinformatie te herkennen en tegelijk hun vermogen versterken om online informatie kritisch te beoordelen. Nog eens 42 studies, 35 procent, waren alleen gericht op kansen, zoals het vergroten van digitale vaardigheden. In 28 studies, 23,3 procent, stond uitsluitend het verkleinen van risico’s centraal, bijvoorbeeld cyberpesten of misinformatie.
Slechts drie interventies, 2,5 procent van het totaal, verbonden risico’s en kansen uit verschillende onderdelen met elkaar. Daarmee bleef 97,5 procent binnen één onderdeel van het digitale leven. De onderzoekers benadrukken dat sommige categorieën klein zijn. De verschillen zijn daarom beschrijvend en mogen niet worden opgevat als statistisch aangetoonde verschillen tussen soorten interventies.
Veel aandacht voor gedrag en informatie
Interventies tegen risico’s richtten zich vaak op het gedrag van jongeren, waaronder cyberpesten en ander schadelijk online gedrag. Programma’s die kansen wilden vergroten, gingen meestal over de inhoud die jongeren online tegenkomen. Daarbij stonden digitale geletterdheid, het beoordelen van informatie en educatief gebruik van media centraal.
Contact met anderen kwam veel minder vaak aan bod. De minste aandacht ging uit naar gegevens, commerciële activiteiten en de afspraken die jongeren met digitale diensten aangaan. In de studies uit 2022 tot en met 2024 namen gedrag en online inhoud samen meer dan 80 procent van alle indelingen voor hun rekening.
Volgens de auteurs ontbreken daardoor vooral interventies over de manier waarop jongeren zich bewegen in online netwerken en omgaan met onbekende volwassenen. Ook programma’s over gegevensrechten, algoritmen, gerichte reclame, misleidende ontwerpkeuzes en commerciële exploitatie van persoonsgegevens zijn schaars.
Onderzoek groeit, maar blijft versnipperd
Het aantal evaluaties van digitale-media-interventies is sterk toegenomen. De eerste studie in de verzameling verscheen in 2006. De helft van de 120 studies werd tussen 2020 en 2024 gepubliceerd. In 2023 verschenen met negentien studies de meeste publicaties.
De kennis komt niet gelijkmatig uit de hele wereld. De Verenigde Staten en enkele West-Europese landen leveren een groot deel van het onderzoek. Uit grote delen van Afrika, Zuid-Amerika en het Midden-Oosten zijn weinig evaluaties opgenomen. Daardoor is niet vanzelfsprekend dat de bevindingen uit afzonderlijke interventies ook gelden in andere culturele, technologische en onderwijscontexten.
Ook de onderzoekers werken vooral binnen afzonderlijke onderwerpen. Wetenschappers die zich bezighouden met bijvoorbeeld cyberpesten, digitale geletterdheid, informatiebeoordeling of privacy publiceren en verwijzen veelal binnen hun eigen deelgebied. Wel gebruiken verschillende groepen een deel van dezelfde wetenschappelijke bronnen. Volgens de auteurs biedt die inhoudelijke overlap mogelijkheden om interventies te ontwikkelen waarin meer onderwerpen samenkomen.
Alleen geëvalueerde interventies onderzocht
De review omvat uitsluitend experimentele en quasi-experimentele evaluaties. De conclusies beschrijven daardoor niet het volledige onderzoek naar jongeren en digitale media. Bovendien zijn alleen de eerste vijftig studies door twee onderzoekers onafhankelijk ingedeeld; de overige zeventig zijn door één onderzoeker gecodeerd. De categorie met interventies die verschillende onderdelen combineren, bestaat uit slechts drie studies.
De auteurs adviseren ontwerpers van lesprogramma’s om online contact en de commerciële en technische omgang met gegevens even zorgvuldig uit te werken als bestaande programma’s tegen cyberpesten. Zij noemen onder meer lessen over gegevensvaardigheid, de werking van algoritmen, gerichte beïnvloeding en misleidende ontwerpkeuzes. Daarbij zouden risico’s en kansen uit verschillende onderdelen van het digitale leven vaker in één programma kunnen worden samengebracht.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor leraren in het funderend onderwijs laat de review zien dat bestaand materiaal vooral aanknopingspunten biedt voor lessen over cyberpesten, digitale geletterdheid en het beoordelen van online informatie. Over online contact met onbekenden, gegevensverzameling en commerciële beïnvloeding is veel minder geëvalueerd.
Voor scholen en curriculumontwikkelaars betekent dit dat een programma voor mediawijsheid niet vanzelf het hele digitale leven van leerlingen bestrijkt. De auteurs adviseren om ook gegevensrechten, algoritmen, gerichte reclame en misleidende ontwerpkeuzes te behandelen en die onderwerpen te verbinden met gedrag, informatie en sociale contacten.
Voor de keuze van lesprogramma’s is voorzichtigheid nodig. De review brengt in kaart welke onderwerpen in geëvalueerde interventies voorkomen, maar vergelijkt niet welk programma het beste werkt. Bovendien omvat het onderzoek ook interventies buiten scholen en deelnemers tot en met 23 jaar.
Bron: Andrews, O., Brons, M. E., Chaplinska, I., Nikken, P., Koning, I., Mary, S. M. & Schuengel, C. (2026). Risks and Opportunities in Digital Media Interventions for Youth: A Scientometric Review. Preprint, 6 november 2026.
