Steenbeek en Geveke beschrijven in een theoretisch artikel in Curious Minds hoe basisscholen en middelbare scholen zo’n visie op diversiteit in gedrag en talentontwikkeling kunnen opstellen. Ze formuleren drie stellingen en vijf praktische handvatten waarmee schoolteams hun visie kunnen vertalen naar het handelen in de klas.
Gedrag staat niet los van de omgeving
Aanleiding voor het artikel is de dagelijkse praktijk van leerkrachten en docenten. Zij nemen voortdurend beslissingen over hoe ze op leerlingen reageren. Volgens de auteurs hebben die handelingen op langere termijn invloed op het leren en welbevinden van leerlingen, maar ook op de ontwikkeling en het welbevinden van de leerkracht zelf.
Tegelijkertijd voelen leraren zich niet altijd voldoende toegerust om onderwijs te geven aan leerlingen met uiteenlopende ondersteuningsbehoeften. Zij willen voorkomen dat extra aandacht voor bepaalde leerlingen ten koste gaat van de rest van de klas. Opvallend gedrag kan bovendien leiden tot handelingsverlegenheid en emotionele uitputting.
Een gezamenlijke visie kan leraren volgens Steenbeek en Geveke helpen om in zulke situaties bewuster te handelen. Die visie moet niet alleen op papier staan, maar rechtstreeks worden verbonden met het handelen in de klas, binnen het team en in het contact met ouders en andere professionals.
Geen effectonderzoek
Het artikel bevat geen eigen effectonderzoek. De auteurs bouwen op bestaande theorie en eerder onderzoek en werken hun benadering uit aan de hand van een situatie uit het basisonderwijs.
In dat voorbeeld ziet leerkracht Joep hoe de vijfjarige Zarah, een Syrisch meisje met een ontwikkelings- en taalachterstand, ruzie krijgt met klasgenote Joke over speelgoed. De auteurs gebruiken deze situatie om te laten zien dat gedrag niet alleen vanuit eigenschappen van een leerling moet worden verklaard. Ook wat eraan voorafging, de reactie van de leerkracht en het gedrag van andere leerlingen spelen een rol.
Hun model is gebaseerd op een dynamische kijk op onderwijzen en leren. Daarin ligt de ontwikkeling van een kind niet vooraf vast. Gedrag en ontwikkeling komen steeds opnieuw tot stand door de wisselwerking tussen het kind en de omstandigheden op dat moment. De leerkracht vormt een belangrijk onderdeel van die omgeving.
Drie behoeften sturen het gedrag
De auteurs combineren deze dynamische benadering met de zelfdeterminatietheorie. Volgens die theorie spelen bij gedrag drie psychologische basisbehoeften mee: autonomie, competentie en verbondenheid met anderen.
Wanneer een leerling een van die behoeften onvoldoende kan verwezenlijken, kan het daaropvolgende gedrag vooral worden bepaald door de poging om daar alsnog in te slagen. Hetzelfde geldt voor de leerkracht. Ook diens gevoel van bekwaamheid, zelfstandigheid en verbondenheid beïnvloedt de reactie op een leerling.
De handelingen van leerling en leerkracht werken vervolgens op elkaar in. Door herhaalde acties en reacties kan na verloop van tijd een vast patroon ontstaan. Om dat patroon te doorbreken, moet een leerkracht volgens de auteurs niet alleen naar het gedrag van de leerling kijken, maar ook naar de eigen reactie en naar de omstandigheden waarin het gedrag optreedt.
Een kleine verandering kan doorwerken
Bij iedere situatie vindt volgens het model een emotionele beoordeling plaats. Wanneer een leerling erin slaagt een belangrijke behoefte tot uitdrukking te brengen, kan dat tot een positieve ervaring en een positieve volgende handeling leiden. Lukt dat niet, dan kan een negatieve ervaring ontstaan die het daaropvolgende gedrag beïnvloedt.
Zo kunnen positieve en negatieve spiralen ontstaan. Dat proces speelt niet alleen tussen leerling en leerkracht, maar ook tussen leerkrachten onderling en tussen leerkrachten en schoolleiders.
Opvallend gedrag is binnen deze benadering daarom geen onveranderlijke eigenschap van een leerling. Het gedrag is in een bepaalde context en over een langere periode ontstaan. Verandert de omgeving of de reactie van de leerkracht, dan kan ook het gedrag veranderen. Soms kan een kleine aanpassing in het handelen van de leerkracht al bijdragen aan een andere reactie van de leerling.
Drie stellingen voor het schoolteam
Steenbeek en Geveke vertalen hun theoretische uitgangspunten naar drie stellingen waarmee een schoolteam de eigen visie kan bespreken.
De eerste stelling is dat de school uitgaat van diversiteit in gedrag. Die diversiteit bestaat niet alleen onder leerlingen, maar ook onder ouders en medewerkers. De tweede stelling is dat het team met een talentgerichte blik kijkt en daarnaar handelt. De derde stelling houdt in dat de school ontwikkelingsgericht werkt: het team kijkt naar toekomstige mogelijkheden en bespreekt regelmatig waar de school staat, waar zij naartoe wil en wat daarvoor nodig is.
Het motto “Iedereen is talentvol, mits als talentvol benaderd” vormt de basis van deze visie. Talent wordt daarbij niet beschouwd als een vaststaande eigenschap die een leerling wel of niet bezit. Talentvol gedrag ontstaat mede in de interactie met de omgeving.
Eerst nauwkeurig kijken
Uit de drie stellingen leiden de auteurs vijf handvatten af. Wanneer een leerling opvallend gedrag laat zien, kan de leerkracht gedurende enige tijd extra nauwkeurig observeren. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar het gedrag zelf, maar ook naar wat eraan voorafgaat, hoe anderen reageren en op welk moment het gedrag ophoudt.
Bij onrust in een klas kan de leerkracht extra aandacht besteden aan het groepsklimaat en aan de manier waarop leerlingen met elkaar omgaan. Verder adviseren de auteurs een nieuwsgierige en onderzoekende houding. Iedere handeling van de leerkracht kan immers invloed hebben op de volgende handeling van de leerling.
Ook moet de leerkracht letten op het eigen gevoel van handelingsbekwaamheid of handelingsverlegenheid. Dat gevoel staat volgens de auteurs niet vast en kan zich ontwikkelen. Ten slotte is het van belang te beseffen dat het gedrag van leerkracht en leerling met elkaar samenhangt en dat interactiepatronen zich over een langere periode opbouwen.
Het artikel bevat twee invulschema’s waarmee scholen deze uitgangspunten kunnen bespreken: één voor het schoolteam en één voor de eigen klas. Per stelling kunnen leraren en schoolleiders vastleggen waar zij op dat moment staan, welke situatie zij willen bereiken en wat daarvoor nodig is.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor leerkrachten en docenten betekent deze benadering dat opvallend gedrag niet uitsluitend wordt toegeschreven aan de leerling. Het helpt om ook te kijken naar wat aan het gedrag voorafgaat, wanneer het ophoudt en hoe de eigen reactie de volgende handeling van de leerling beïnvloedt.
Voor schoolleiders en teams bieden de drie stellingen een uitgangspunt voor een gezamenlijke visie op diversiteit en talentontwikkeling. Met de schema’s uit het artikel kan het team bespreken waar de school staat, waar zij naartoe wil en welke veranderingen daarvoor nodig zijn.
Bij onrust of terugkerend gedrag adviseren de auteurs om eerst nauwkeurig en onderzoekend te kijken. Omdat gedrag ontstaat in de wisselwerking tussen leerling, leerkracht en omgeving, kan een kleine verandering in het handelen van de leerkracht bijdragen aan een ander interactiepatroon.
Bron: Steenbeek, H. & Geveke, C. (2025). Diversiteit in gedrag en talentontwikkeling; bouwstenen voor een schoolbrede visie, Curious Minds. DOI: https://doi.org/10.48544/1084b990-112a-4a9e-bee3-e3a581fe62e8
