Van Mil, kinderarts in het Jeroen Bosch Ziekenhuis, sprak bij de aanvaarding van zijn deeltijdleerstoel over de verbinding tussen kinderobesitas, menselijke gezondheid en de gezondheid van de planeet. Het onderwijs heeft daarin volgens hem een eigen rol: kinderen helpen gezonde gewoonten en een positieve relatie met de natuur te ontwikkelen.
De kinderjaren zijn daarvoor een belangrijke periode. Smaakvoorkeuren, eetgewoonten en patronen van bewegen en slapen ontwikkelen zich dan nog. “Hoe eerder gezonde gewoonten worden ondersteund, hoe groter de kans dat ze onderdeel worden van het dagelijks leven en ook op latere leeftijd behouden blijven.”
Groente leren waarderen
Dat kinderen weten dat groente gezond is, betekent nog niet dat zij die graag eten, stelde Van Mil. Groenten smaken relatief bitter en jonge kinderen zijn daar van nature terughoudend tegenover. Hun eerste reactie hoeft echter niet bepalend te blijven.
“Maar die terughoudendheid hoeft geen blijvende voorkeur te worden. Smaak ontwikkelt zich door herhaalde blootstelling, positieve ervaring en sociale omgeving.”
Binnen onderzoek naar eetgedrag wordt daarom ook gekeken naar de invloed van smaak, presentatie en beleving. Van Mil beschreef een onderzoek waarin peuters werden aangemoedigd groente te proberen door hen uit te roepen tot groentekoning of groentekoningin. De beloning sloot aan bij hun belevingswereld en bestond uit positieve sociale waardering.
Het voorbeeld laat volgens hem zien hoe gezond gedrag aantrekkelijk kan worden gemaakt. “Gezond gedrag hoeft niet uitsluitend te worden aangeleerd door uit te leggen wat verstandig is. Het kan ook aantrekkelijk worden gemaakt door positieve ervaring, spel en sociale waardering.”
Voedsel zien groeien en samen koken
Ook ervaringsgerichte voedingseducatie biedt volgens Van Mil mogelijkheden. Kinderen kunnen voeding op verschillende manieren leren kennen: door te zien waar voedsel vandaan komt, door het zelf te bereiden en door samen te eten.
“Wanneer kinderen voedsel zien groeien, zelf leren koken, samen koken, samen eten, kan de relatie met voeding veranderen.”
Hij verwees naar onderzoek naar zulke programma’s van Kids University for Food and Health. Dat heeft volgens hem aanwijzingen opgeleverd dat een positieve houding tegenover groente en fruit ook langere tijd na deelname kan blijven bestaan.
Naast voedingseducatie biedt de inrichting van de schooldag kansen. Van Mil noemde de Gezonde Basisschool van de Toekomst in Zuid-Limburg, waar gezonde voeding en beweging structureel onderdeel zijn van de dag. Onderzoek naar dit initiatief heeft volgens hem laten zien dat een schoolomgeving die gezond gedrag ondersteunt, het eet- en beweeggedrag gunstig kan beïnvloeden.
Een schoolplein om natuur te ervaren
De fysieke schoolomgeving kan ook de verbinding tussen gezondheid en natuur zichtbaar maken. Van Mil wees op groene, biodiverse schoolpleinen. Onderzoek naar zulke speelomgevingen heeft volgens hem aanwijzingen opgeleverd voor mogelijke voordelen voor fysieke activiteit, cognitieve prestaties en sociaal gedrag.
Hij beschreef ze als plekken die zowel de ontwikkeling van kinderen als hun contact met de natuur kunnen ondersteunen. “Zo wordt de verbinding tussen humane en planetaire gezondheid niet alleen uitgelegd, maar ook daadwerkelijk ervaren. Een groene schoolomgeving kan bijdragen aan de ontwikkeling van het kind en tegelijkertijd ruimte bieden voor biodiversiteit.”
Daarbij waarschuwde hij voor al te gemakkelijke conclusies. Niet ieder groen schoolplein levert automatisch aantoonbare gezondheidswinst op. Zulke omgevingen zijn volgens hem wel een relevant aangrijpingspunt voor verdere ontwikkeling.
Van weten naar doen
Bij het ontwikkelen van gezond gedrag verdient motivatie nadrukkelijk aandacht. Van Mil verwees naar de theorie van identiteitsgebonden motivatie: gedrag kan sterker worden wanneer het aansluit bij het beeld dat iemand van zichzelf heeft, of bij de persoon die iemand wil zijn.
“De overgang van weten naar doen is daarbij essentieel. Kennis moet betekenis krijgen, de keuze moet aantrekkelijk zijn en haalbaar en het gedrag moet onderdeel kunnen worden van de dagelijkse praktijk.”
Daarnaast besprak hij de zelfbeschikkingstheorie. Die onderscheidt drie psychologische basisbehoeften: autonomie, competentie en verbondenheid. Mensen zijn eerder gemotiveerd gedrag vol te houden wanneer zij zelf achter hun keuze staan, het gedrag kunnen uitvoeren en steun van hun omgeving ervaren.
Voor kinderen en gezinnen betekent dit volgens hem dat adviezen moeten aansluiten bij hun mogelijkheden en omstandigheden. “Een advies dat niet haalbaar is of voortdurend als verplichting wordt ervaren, heeft weinig kans om duurzaam effect te hebben. Gezonde keuzes moeten daarom niet alleen wetenschappelijk zijn onderbouwd, maar ook praktisch uitvoerbaar en aantrekkelijk.”
Ook schoolproblemen tellen mee
Die omstandigheden krijgen aandacht in de integrale netwerkaanpak voor kinderen met overgewicht die Van Mil beschreef. Naast voeding, slaap en beweging wordt daarin gekeken naar stress, financiële problemen, opvoedvragen en problemen op school. Die kunnen de mogelijkheden om gezond te leven beïnvloeden.
Speciaal opgeleide zorgverleners brengen samen met het gezin in kaart welke ondersteuning nodig is. Ook helpen zij doelen te formuleren die passen bij het dagelijks leven. Waar nodig kan aanvullende hulp vanuit de lokale zorg en het sociale domein worden ingeschakeld.
In zijn slotbetoog verbond Van Mil die ondersteuning aan de rol van het onderwijs. “Het onderwijs kan gezonde gewoonten en een positieve relatie met de natuur helpen ontwikkelen”, zei hij. Dat moet samengaan met wetenschappelijk onderzoek, zorg die aansluit bij individuele gezinnen en een voedselaanbod waarin gezonde en duurzame keuzes gemakkelijker beschikbaar zijn.
“De volgende stap is om deze inspanningen niet langer als afzonderlijke activiteiten te zien, maar als onderdeel van één samenhangende aanpak.”
