Onderwijsdashboards sluiten niet altijd aan bij de informatie die leraren nodig hebben om het leren van kinderen te volgen. Een Nederlandse studie naar dashboards voor het rekenonderwijs laat zien dat leraren naast prestaties ook zicht willen op onder meer inzet, zelfregulatie en sociaal-emotioneel functioneren. Ook willen zij eigen observaties en werk op papier kunnen meenemen, zo blijkt uit het kwalitatieve onderzoek van Paraskevi Topali, Nieske Coetsier, Onuralp Ulusoy en Eliane Segers van de Radboud Universiteit, de HAN en de Universiteit Utrecht.
Het onderzoek ging over de vraag hoe basisschoolleraren een dashboard voor het rekenonderwijs zouden ontwerpen. Zo’n dashboard brengt leerlinggegevens bijeen en presenteert die aan leraren om hun beslissingen over het onderwijs te ondersteunen. De onderzoekers werken aan een centraal dashboard dat gegevens uit verschillende digitale leersystemen moet combineren.
De zes deelnemende leraren hadden ervaring met digitale rekenprogramma’s. Vier van hen waren vrouw. Alle deelnemers hadden een bachelordiploma en vier hadden meer dan tien jaar onderwijservaring. Vier gaven les in groep 8, de andere twee in groep 5 en groep 6.
Vier leraren vertelden dat zij met bestaande dashboards moeilijk kunnen volgen hoe leerlingen vorderen op de verschillende leerdoelen. Ook vonden zij het lastig om hiaten in het rekenbegrip te herkennen wanneer de beschikbare informatie voornamelijk uit scores bestaat.
Drie leraren wezen erop dat leerlinggegevens over meerdere systemen zijn verspreid. Een van hen merkte op dat de twee belangrijkste systemen op school verschillende toetsresultaten voor dezelfde leerling kunnen opleveren. Verder noemden twee leraren problemen bij het afstemmen van het onderwijs op verschillen tussen leerlingen.
Toen de deelnemers mochten bedenken welke ideale hulpmiddelen zij zich zouden wensen, kozen alle zes voor een dashboard dat belangrijke momenten in het leerproces herkent en onder hun aandacht brengt. Vier leraren wilden daarnaast aanwijzingen voor het handelen op basis van de gegevens. Twee deelnemers wilden ook de emoties of het welbevinden van leerlingen kunnen volgen.
Meer dan een eenmalige brainstorm
Het onderzoek maakt deel uit van een breder ontwerpgericht project. De eerste twee fasen, waarover de publicatie verslag doet, duurden samen langer dan een jaar. De leraren namen onder meer deel aan interviews, kennissessies, gezamenlijke analyses van bestaande digitale hulpmiddelen en ontwerpsessies.
Tijdens een sessie van twee uur maakten zij met storyboards schetsen van hun ideale dashboard. Vervolgens beoordeelden zij een eenvoudig prototype en blikten zij terug op het ontwerpproces. De onderzoekers gebruikten interviews, observaties, schetsen, hardop uitgesproken gedachten en antwoorden op vragenlijsten als gegevensbronnen.
De kwalitatieve gegevens werden stapsgewijs gecodeerd. Twee onderzoekers codeerden onafhankelijk van elkaar een deel van het materiaal en bespraken de verschillen totdat zij overeenstemming bereikten. De bevindingen en de interpretatie daarvan werden ook voorgelegd aan de deelnemers.
Drie eisen aan een dashboard
Uit de verschillende sessies kwamen drie centrale ontwerpeisen naar voren. De eerste was het volgen van de voortgang van individuele leerlingen en het geven van signalen wanneer iets aandacht vraagt.
Alle leraren wilden daarbij meer kunnen volgen dan alleen het aantal goede antwoorden. Vijf noemden inzet, vier doorzettingsvermogen en betrokkenheid. Een leraar wees erop dat sommige kinderen niet zelf om hulp vragen, waardoor een signaal of waarschuwing nodig is.
De tweede eis betrof het indelen van leerlingen in groepen op basis van keuzes van de leraar. Alle deelnemers vonden deze mogelijkheid bruikbaar, maar verschilden van mening over de gewenste groepsindeling.
Vier leraren wilden groepen van leerlingen met een vergelijkbaar niveau, zodat zij gericht les konden geven. Twee kozen juist voor gemengde groepen waarin leerlingen van elkaar kunnen leren. Daarnaast noemden leraren interesses, leervoorkeuren en sociale doelen als mogelijke criteria.
De derde eis was ondersteuning bij beslissingen en feedback, zonder dat de leraar de controle verliest. Vier leraren wilden dat het dashboard informatie en suggesties geeft, waarna zij zelf de feedback aan leerlingen formuleren. Drie deelnemers uitten zorgen over mogelijke negatieve gevolgen van geautomatiseerde feedback. Zo zouden leerlingen afhankelijk kunnen worden van beloningen of complimenten.
De leraar houdt de uiteindelijke zeggenschap
In alle zes schetsen kreeg de leraar een interpreterende rol, en niet die van passieve ontvanger van gegevens. Drie deelnemers namen in hun ontwerp ook niet-digitale informatie op, zoals eigen aantekeningen of scans van schriftelijk leerlingenwerk.
Vier leraren gaven de voorkeur aan een adviserend dashboard. Eén deelnemer wilde alleen waarschuwingen ontvangen, zonder advies. Een andere leraar stond open voor een systeem dat zelf ingrepen voorstelt of uitvoert, maar uitsluitend wanneer de leraar deze vooraf kan controleren, aanpassen of annuleren. Geen van de deelnemers koos voor volledige automatisering.
Op basis hiervan onderscheiden de onderzoekers drie mogelijke verhoudingen tussen leraar en dashboard: signaleren, adviseren en ingrijpen. De adviserende vorm kwam het vaakst voor. De bereidheid om taken aan het systeem over te laten leek in de gesprekken samen te hangen met de beschikbare tijd, de aard van de beslissing en het vertrouwen in het systeem. Omdat slechts één deelnemer onder voorwaarden openstond voor ingrijpen door het dashboard, beschouwen de onderzoekers deze categorie als een mogelijke grens die verder moet worden onderzocht.
Positieve eerste beoordeling
Alle leraren beoordeelden hun deelname aan het ontwerpproces positief. Drie van hen vonden het proces wel tijdrovend. De onderzoekers benadrukken dat de cijfers door het kleine aantal deelnemers uitsluitend een eerste, beschrijvende indruk geven.
De studie is beperkt tot een kleine, relatief homogene groep leraren in het Nederlandse rekenonderwijs. De deelnemers beoordeelden schetsen en een eenvoudig prototype, geen volledig werkend dashboard in de klas. De bevindingen zeggen daarom iets over hun wensen en verwachtingen, maar niet over daadwerkelijk gebruik, leerresultaten of toekomstige acceptatie. De onderzoekers zijn van plan het dashboard in klaslokalen te beproeven en de voorgestelde indeling van de relatie tussen leraar en dashboard verder te onderzoeken.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor ontwikkelaars van onderwijsdashboards wijzen de bevindingen erop dat alleen cijfers en digitaal geregistreerde activiteiten niet aansluiten bij alle informatie die deze leraren gebruiken. Zij willen ook ruimte voor inzet, zelfregulatie, sociaal-emotionele signalen, eigen observaties en werk op papier.
Voor leraren en schoolteams laat het onderzoek zien dat voorkeuren voor functies kunnen verschillen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de samenstelling van leerlinggroepen en voor de hoeveelheid advies die een dashboard geeft. Een aanpasbaar systeem kan zulke verschillende pedagogische keuzes ondersteunen.
Voor schoolleiders en projectorganisaties maakt de studie duidelijk dat uitgebreid meeontwerpen meerdere sessies en tijd van leraren vraagt. Bij de ontwikkeling van een dashboard moet daarom ruimte worden gemaakt voor langdurige betrokkenheid en voor het beoordelen van functies in de dagelijkse onderwijspraktijk.
Bron: Topali, P., Coetsier, N., Ulusoy, O. & Segers, E. (2026). Beyond the dashboard: co-designing actionable learning analytics for primary education, Education and Information Technologies. DOI: https://doi.org/10.1007/s10639-026-14172-0
