Voor leerlingen met een gestigmatiseerde etnische achtergrond zien de onderzoekers dit patroon juist niet terug. Leraren hebben voor hen gemiddeld zelfs iets hogere verwachtingen. Opvallend is bovendien dat de verschillen tussen leerlingen uit hogere en lagere sociaaleconomische milieus maar beperkt samenhangen met die verwachtingen van leraren.
Motivatie en lesgedrag
De studie verscheen in School Effectiveness and School Improvement. Daarin verbinden de onderzoekers onderzoek naar verwachtingen van leraren met de zelfdeterminatietheorie. Die theorie beschrijft hoe de ondersteuning of frustratie van basisbehoeften als autonomie, competentie en verbondenheid samenhangt met motivatie en leren.
De onderzoekers wilden beter begrijpen waarom prestatieverschillen tussen leerlingen uit verschillende sociale en etnische groepen blijven bestaan. Eerder onderzoek liet al zien dat leraren leerlingen niet altijd op dezelfde manier benaderen, maar welke rol hun verwachtingen daarin precies spelen was nog onvoldoende duidelijk.
Onderzoek in de bovenbouw
Aan het onderzoek deden 62 Nederlandse basisschoolleraren mee, samen met 1.056 leerlingen uit de bovenbouw. Leraren gaven aan wat zij van individuele leerlingen verwachtten en hoe zij hun eigen gedrag in de klas beoordeelden. Leerlingen rapporteerden vervolgens hoe zij dat gedrag ervoeren. Daarnaast maakten de onderzoekers gebruik van gestandaardiseerde toetsgegevens om verschillen in eerdere prestaties mee te wegen.
Uit de resultaten blijkt dat leraren lagere verwachtingen hebben van leerlingen uit lagere sociaaleconomische milieus, ook wanneer die leerlingen even goed presteren als anderen. Tegelijk ervaren deze leerlingen vaker gedrag van hun leraar dat hun basisbehoeften onder druk zet.
Geen minder steun, wel meer frustratie
Het gaat dan bijvoorbeeld om negatievere evaluatieve feedback en om gedrag dat door leerlingen als controlerend of afstandelijk wordt ervaren. In de mate van behoefte-ondersteuning vonden de onderzoekers geen verschillen. Leerlingen uit lagere sociaaleconomische milieus krijgen dus niet per se minder steun, maar ervaren wel vaker gedrag dat hun motivatie kan ondermijnen.
Een belangrijke uitkomst van het onderzoek is dat die ongelijke behandeling nauwelijks wordt verklaard door de verwachtingen van leraren. Anders dan de onderzoekers hadden gedacht, blijkt er vrijwel geen verband te zijn tussen die verwachtingen en behoefte-ondersteunend of behoefte-frustrerend lesgedrag.
Één duidelijke uitzondering
Er is wel één uitzondering. Leerlingen uit lagere sociaaleconomische milieus krijgen vaker negatieve evaluatieve feedback, en dat hangt wél samen met de lagere verwachtingen die leraren van hen hebben, ook wanneer rekening wordt gehouden met eerdere prestaties.
Voor etnische achtergrond komt juist een ander beeld naar voren. Leraren hebben gemiddeld iets hogere verwachtingen van leerlingen met een gestigmatiseerde etnische achtergrond, bij gelijke prestaties. Tegelijk vonden de onderzoekers geen verschillen in behoefte-ondersteunend of behoefte-frustrerend gedrag tussen leerlingen met verschillende etnische achtergronden.
Andere factoren in de klas
De uitkomsten wijzen er daarmee op dat sociaaleconomische achtergrond samenhangt met zowel lagere verwachtingen als met meer behoefte-frustrerend gedrag in de klas, terwijl dat voor etnische achtergrond niet geldt. Omdat verwachtingen het verschil in lesgedrag grotendeels niet verklaren, lijkt het waarschijnlijk dat andere factoren een rol spelen in de interactie tussen leraren en leerlingen.
Ook maken de resultaten duidelijk dat behoefte-ondersteuning en behoefte-frustratie niet simpelweg twee kanten van dezelfde medaille zijn. Waar ondersteuning in dit onderzoek betrekkelijk gelijk verdeeld lijkt, blijkt frustrerend gedrag juist ongelijk verdeeld over leerlingen uit verschillende sociaaleconomische milieus.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor leraren laat dit onderzoek zien dat verschillen tussen leerlingen niet zozeer zitten in minder ondersteuning, maar in meer behoefte-frustrerend gedrag. Het beperken van negatieve evaluatieve feedback en controlerend gedrag kan daarom een belangrijk aangrijpingspunt zijn.
Voor lerarenopleidingen maken de resultaten duidelijk dat verwachtingen van leraren slechts beperkt samenhangen met verschillen in lesgedrag. Aandacht voor andere factoren die invloed hebben op interacties in de klas ligt daarom voor de hand.
Voor scholen en beleidsmakers onderstrepen de bevindingen dat ongelijkheid in de klas ook zichtbaar wordt in dagelijkse interacties. Het verminderen van behoefte-frustrerend gedrag naast het versterken van ondersteuning kan bijdragen aan meer gelijke leeromstandigheden.
Bron: Bloem, J., Boer, I., Stroet, K. & Hornstra, L. (2026). Teacher Expectations and their Need Support and Thwarting: An SDT Perspective on Ethnic and Socioeconomic Inequality in Education, School Effectiveness and School Improvement. DOI: 10.1080/09243453.2026.2643232
