Populaire kinderen lopen juist meer risico als ze opkomen voor gepeste klasgenoten

In onderzoek naar pesten wordt verdedigen vaak gezien als een belangrijke en prosociale strategie. Slachtoffers die steun krijgen van klasgenoten voelen zich doorgaans beter, ervaren meer verbondenheid met hun omgeving en worden minder afgewezen door leeftijdsgenoten. Tegelijkertijd bestaat al langer het vermoeden dat verdedigers zelf risico lopen. Door tussenbeide te komen kunnen zij de positie van pesters ondermijnen, wat vergeldingsgedrag kan uitlokken. Volgens de onderzoekers was echter nog onvoldoende duidelijk onder welke omstandigheden verdedigen juist beschermend werkt en wanneer het extra risico’s met zich meebrengt.

Leerlingen rapporteerden zelf hun ervaringen met pesten en gepest worden

Voor het onderzoek maakten de onderzoekers gebruik van gegevens uit een landelijke studie naar de effectiviteit van antipestprogramma’s in Nederlandse basisscholen. In totaal deden 9.439 leerlingen mee uit 433 klassen op 161 scholen. De gemiddelde leeftijd bedroeg 10,55 jaar. De gegevens werden verzameld aan het begin en aan het einde van het schooljaar 2017-2018. Leerlingen rapporteerden zelf hun ervaringen met pesten en gepest worden. Daarnaast nomineerden zij klasgenoten die volgens hen pestten, werden gepest, anderen verdedigden, populair waren of juist geliefd waren in de klas.    

De onderzoekers maakten daarbij onderscheid tussen twee vormen van sociale status. Populariteit verwijst naar zichtbaarheid, invloed en positie binnen de groep. Sociale voorkeur heeft juist betrekking op hoeveel klasgenoten iemand aardig vinden en accepteren. Hoewel beide vormen van status gedeeltelijk overlappen, zijn het volgens de onderzoekers verschillende eigenschappen die elk op een andere manier kunnen samenhangen met pestgedrag en verdedigen.

Wel speelde de sociale positie van de verdediger een belangrijke rol

Uit de analyses bleek dat verdedigen op zichzelf geen duidelijk verband had met meer of minder slachtofferschap. Er werd geen algemeen positief of negatief effect gevonden. Wel speelde de sociale positie van de verdediger een belangrijke rol. Kinderen die weinig populair waren en anderen verdedigden, rapporteerden minder slachtofferschap. Bij zeer populaire kinderen werd juist het tegenovergestelde patroon gevonden: hoe vaker zij anderen verdedigden, hoe groter de kans dat zij zelf slachtoffer werden van pesten. Dat patroon was zichtbaar zowel op hetzelfde meetmoment als later in het schooljaar.    

Ook sociale voorkeur bleek van belang. Kinderen die hoog scoorden op sociale voorkeur en dus goed lagen in de groep, hadden op langere termijn minder kans om slachtoffer te worden wanneer zij anderen verdedigden. Voor kinderen met een lage sociale voorkeur gold juist het omgekeerde: bij hen hing verdedigen samen met een grotere kans op later slachtofferschap.  

Volgens de onderzoekers laat dit zien dat verdedigen niet los kan worden gezien van bestaande sociale verhoudingen in een klas. Kinderen die populair zijn, ontlenen hun positie soms mede aan dominantie of een sterke status binnen de groep. Wanneer zij opkomen voor een gepest kind, kan dat botsen met verwachtingen die klasgenoten van hen hebben. Daardoor kunnen zij eerder doelwit worden van tegenreacties of statusuitdagingen. Kinderen die juist hoog scoren op sociale voorkeur beschikken vaak over sterkere sociale netwerken en vriendschappen, die bescherming kunnen bieden wanneer zij na een verdedigingsactie zelf negatieve reacties ondervinden.    

Die samenhang werd zowel aan het begin als aan het einde van het schooljaar gevonden

Op klassenniveau vonden de onderzoekers weinig aanwijzingen dat normen rond pesten of verdedigen de relatie tussen verdedigen en slachtofferschap beïnvloeden. Wel bleek dat in klassen waar meer pestgedrag voorkomt, het algemene niveau van slachtofferschap hoger ligt. Die samenhang werd zowel aan het begin als aan het einde van het schooljaar gevonden.      

Een aanvullende analyse liet zien dat kinderen die door klasgenoten vaak als verdediger werden aangewezen, ook iets vaker door diezelfde klasgenoten als slachtoffer werden gezien. Dat effect verscheen vooral wanneer slachtofferschap werd gemeten via nominaties van klasgenoten. De onderzoekers wijzen erop dat dit mogelijk samenhangt met verschillen tussen beide meetmethoden. Klasgenoten kunnen ook tijdelijke of incidentele vormen van pesten waarnemen, terwijl de zelfrapportages in dit onderzoek vooral gericht waren op langduriger slachtofferschap.    

Verdedigen is ingebed in bestaande sociale hiërarchieën binnen de klas

De onderzoekers concluderen dat verdedigen ingebed is in bestaande sociale hiërarchieën binnen de klas. De gevolgen van verdedigen hangen niet alleen af van het gedrag zelf, maar ook van de positie die een leerling inneemt binnen de groep. Volgens hen verdienen die verschillen aandacht bij de ontwikkeling van antipestinterventies.

Daarbij wijzen zij erop dat collectieve vormen van verdedigen mogelijk beter werken dan het uitsluitend stimuleren van individuele leerlingen om tussenbeide te komen. Tegelijk blijft het terugdringen van pestgedrag op klasniveau belangrijk, omdat een klimaat waarin meer wordt gepest samenhangt met hogere niveaus van slachtofferschap voor leerlingen in het algemeen.