Het programma moet positief omstaandersgedrag bij racistisch pesten op basisscholen bevorderen en richt zich op leerlingen van groep 7 en 8 en hun leerkrachten. Het bestaat uit een serious game, drie lessen, een lerarentraining en een ouderbrochure.
Racistisch pesten is volgens de onderzoekers een ernstig maatschappelijk probleem dat schadelijke gevolgen kan hebben voor de gezondheid en ontwikkeling van kinderen. Racisme kan leiden tot emotionele en lichamelijke stress, een laag zelfbeeld, onzekerheid, depressie, psychosomatische klachten en in het uiterste geval suïcidegedachten of suïcide. Op school uit racisme zich vaak als pesten tussen leerlingen.
Bestaande anti-pestprogramma’s bieden daarvoor niet vanzelfsprekend een oplossing. Er bestaan wel interventies die zich richten op omstaanders bij interpersoonlijk pesten, maar volgens de onderzoekers is er weinig aandacht voor omstaandersgedrag bij racistisch pesten. Algemene programma’s kunnen minder geschikt zijn, omdat zij de bredere maatschappelijke en structurele dimensies van racisme vaak niet meenemen. Omstanders kunnen bovendien vaardigheden missen om specifiek op racistisch pesten te reageren, of opvattingen meekrijgen uit hun omgeving die ingrijpen bemoeilijken.
Reacties van omstanders kan pesten afremmen, maar ook versterken
Omstanders spelen in pestsituaties een belangrijke rol. Hun reactie kan pesten afremmen, maar ook versterken. Playground Heroes richt zich daarom op leerlingen die getuige zijn van racistisch pesten. Zij moeten leren racistisch pestgedrag te herkennen, zichtbaar af te keuren, de pester op een veilige manier aan te spreken, het slachtoffer te steunen en het incident bij een volwassene te melden.
Ook leerkrachten krijgen een centrale plek in het programma. Zij kunnen racistische incidenten herkennen en aanpakken, en een inclusief klasklimaat bevorderen. Tegelijk laten de onderzoekers zien dat leerlingen soms aarzelen om incidenten te melden als zij denken dat leerkrachten niet goed zullen reageren. Leerkrachten kunnen op hun beurt moeite hebben om racistisch pesten te herkennen of voelen zich onzeker bij het bespreken van racisme in de klas.
Focusgroepen onder leerlingen en interviews met leerkrachten
De ontwikkeling van Playground Heroes is gebaseerd op Intervention Mapping, een methode waarmee interventies stapsgewijs worden opgebouwd op basis van theorie en empirisch bewijs. De onderzoekers begonnen met een behoefteanalyse, waarin zij literatuuronderzoek combineerden met focusgroepen onder leerlingen en interviews met leerkrachten. Ook werd een klankbordgroep betrokken met deskundigen op het gebied van racisme en discriminatie, een senior onderzoeker van een nationaal kennisinstituut, schooldirecteuren en basisschoolleerkrachten.
Voor de behoefteanalyse werden zeven focusgroepgesprekken gehouden met in totaal 41 kinderen met verschillende culturele en religieuze achtergronden. Daarnaast spraken de onderzoekers met negen leerkrachten. Uit de gesprekken met leerlingen kwam naar voren dat zij racistische incidenten vaak moeilijk herkennen. Hun interpretatie hangt mede af van de relatie tussen de betrokken leerlingen. Reacties van klasgenoten en leerkrachten beïnvloeden vervolgens of leerlingen ingrijpen. Een laag gevoel van eigen effectiviteit beperkt hun bereidheid om iets te doen.
Onvoldoende middelen en ondersteuning om racisme in de klas te bespreken
Uit de interviews met leerkrachten bleek dat zij opmerkingen en gedrag van leerlingen vaak als onbedoeld zien. Zij maken weinig onderscheid tussen racistisch pesten en interpersoonlijk pesten, en bespreken racisme zelden expliciet in de klas. In plaats daarvan leggen zij vaker de nadruk op culturele diversiteit. Veel leerkrachten geven aan dat zij onvoldoende middelen en ondersteuning hebben om racisme in de klas te bespreken.
Playground Heroes is een bewerking van het eerder ontwikkelde GATE-BULL-programma, dat positief omstaandersgedrag bij vooroordeelgedreven pesten in het basisonderwijs wil stimuleren. De opbouw bleef deels hetzelfde, maar de onderzoekers pasten het programma aan voor racistisch pesten. Er kwam een ouderbrochure bij, de serious game werd inhoudelijk en technisch aangepast, de dialogen werden toegespitst op racistische pestincidenten, de lerarentraining werd uitgebreid en interactiever gemaakt, en alle lesmaterialen werden opnieuw ontwikkeld.
Onderscheid tussen interpersoonlijk pesten en racistisch pesten
Het programma begint voor leerkrachten met een online training. Die bestaat uit een zelfstudie van ongeveer vier tot zes uur en een begeleide online training van ongeveer twee uur. De training legt uit wat racisme is, welke gevolgen racistisch pesten voor kinderen kan hebben en hoe leerkrachten racisme in de klas kunnen bespreken. Ook leren leerkrachten onderscheid maken tussen interpersoonlijk pesten en racistisch pesten. De training besteedt aandacht aan institutioneel racisme, kleurenblindheid, microagressies en othering.
Daarnaast worden leerkrachten gevraagd te reflecteren op hun eigen positie en op lesmateriaal dat racistische beelden of aannames kan versterken. De training moet hen helpen om met meer vertrouwen racistisch pestgedrag te herkennen, incidenten te bespreken, ouders te betrekken en leerlingen te stimuleren om positief omstaandersgedrag te vertonen. Voor de uitvoering in de klas is een handleiding ontwikkeld met klassenregels, weekoverzichten, werkbladen en vragen voor klassikale gesprekken.
Drie mogelijke reacties van een omstander,
De serious game wordt drie weken achter elkaar gespeeld. Elke week staat een ander thema centraal: empathie, sociale normen en eigen effectiviteit. Leerlingen kiezen een personage en doen in het spel mee aan een schoolwedstrijd om de beste speelplaats van het land te ontwerpen. In het spel komen racistische pestscenario’s voor. Leerlingen kiezen telkens uit drie mogelijke reacties van een omstander, krijgen feedback en spelen korte minigames. Het spel bevat negen scenario’s en vormt de opmaat naar de lessen.
Na elke gamesessie volgt een les. De eerste les gaat over empathie. Leerlingen leren racisme te begrijpen en te herkennen, bekijken een video waarin leeftijdgenoten ervaringen met racisme en discriminatie delen, en maken opdrachten waarin zij zich verplaatsen in het slachtoffer. De tweede les draait om sociale normen. Leerlingen bespreken gedrag van omstanders en formuleren samen klassenafspraken om racistisch pesten te voorkomen. De derde les richt zich op eigen effectiviteit. Leerlingen oefenen in rollenspellen verschillende manieren om in te grijpen, zoals de pester aanspreken, hulp halen of het slachtoffer troosten.
Ouders kunnen het ook thuis bespreken
Ook ouders worden bij het programma betrokken via een brochure. Die bevat informatie over racisme, de gevolgen voor kinderen en momenten waarop ouders het onderwerp thuis kunnen bespreken. De brochure geeft daarnaast praktische tips en een stappenplan voor gesprekken over racisme met kinderen.
Het programma is getest op twee basisscholen. De game werd eerst technisch getest in een klas met 22 leerlingen en daarna inhoudelijk in een klas met 21 leerlingen. Leerlingen vonden de situaties over het algemeen herkenbaar en realistisch. De lesactiviteiten werden getest bij acht leerlingen en besproken met twee basisschoolleerkrachten. Op basis daarvan werden zinnen aangepast, activiteiten ingekort en onderdelen verduidelijkt. Ook de lerarentraining werd aangepast op duidelijkheid, lengte en tijdsinvestering.
Voor deelname aan het onderzoek benaderden de onderzoekers 151 scholen. Tien scholen stemden in met deelname, waarvan er uiteindelijk zeven daadwerkelijk deelnamen. De effectiviteit van Playground Heroes wordt onderzocht met een quasi-experimenteel ontwerp, waarin een interventiegroep wordt vergeleken met een wachtlijstcontrolegroep. Leerlingen vullen vragenlijsten in vóór de interventie en vier en acht weken daarna. De primaire uitkomstmaten zijn empathie, sociale normen en eigen effectiviteit.
De serious game kan via een webbrowser worden gespeeld
De onderzoekers noemen de toegankelijkheid van het programma een sterk punt. De serious game kan via een webbrowser worden gespeeld, de lerarentraining is gratis online beschikbaar via de Open Universiteit en de lesactiviteiten en handleiding kunnen digitaal worden gebruikt of worden geprint.
Of Playground Heroes racistisch pesten ook daadwerkelijk helpt terugdringen, is nog niet bekend. De onderzoekers hebben het programma wel systematisch ontwikkeld en getest op begrijpelijkheid en uitvoerbaarheid, maar de effectevaluatie moet nog aantonen of leerlingen na afloop vaker en met meer vertrouwen ingrijpen als omstander.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor basisscholen laat dit onderzoek zien dat racistisch pesten niet vanzelfsprekend wordt ondervangen door algemene anti-pestprogramma’s. De onderzoekers wijzen erop dat racistisch pesten vraagt om aandacht voor racisme zelf, voor omstaandersgedrag en voor de rol van leerkrachten in het herkennen en bespreken van incidenten.
Voor leerkrachten in groep 7 en 8 biedt Playground Heroes een uitgewerkt programma met een serious game, drie lessen en een online training. De training richt zich op het herkennen van verschillende vormen van racisme, het bespreken van racistische incidenten in de klas en het ondersteunen van leerlingen die willen ingrijpen als omstander.
Voor schoolleiders en anti-pestcoördinatoren is vooral relevant dat de effectiviteit van het programma nog wordt onderzocht. De materialen zijn toegankelijk en compact opgezet, maar de onderzoekers noemen werkdruk en de gevoeligheid van het onderwerp als aandachtspunten voor invoering. Zij bevelen aan om racistisch pesten uiteindelijk niet alleen via losse lessen, maar schoolbreed aan te pakken.
Bron: Sieben-Aduful, K.M.A., Van Lankveld, G., Lechner, L., Sapouna, M. & Willems, R.A. Developing the Playground Heroes program: An evidence- and theory-based approach to promote positive bystander behavior in racist bullying.
