De onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam en de Vrije Universiteit, onderzochten een meertalige boekenclubinterventie in de eerste klas van het voortgezet onderwijs. Zij richten zich op een vraagstuk dat in het Nederlandse onderwijs weinig aandacht krijgt: de rol van de thuistaal bij leesbevordering. Leesbevorderingsprogramma’s worden doorgaans uitgevoerd in het Nederlands, terwijl veel leerlingen thuis een andere taal spreken. Of het inzetten van die talen invloed heeft op leesattitude of leesmotivatie van meertalige leerlingen, is nog nauwelijks onderzocht.
Voor het onderzoek werd een boekenclubinterventie georganiseerd op scholen in Amsterdam. In totaal namen 246 leerlingen deel: 122 in de experimentele groep en 124 in de controlegroep. Meertalige leerlingen konden kiezen of zij een boek lazen in hun eigen taal of in het Nederlands.
Boeken werden geselecteerd in samenwerking met de Openbare Bibliotheek
Daardoor ontstonden drie typen groepen: groepen waarin iedereen Nederlands las, groepen waarin alle leerlingen dezelfde thuistaal gebruikten en gemengde groepen waarin leerlingen verschillende vertalingen van hetzelfde boek lazen. De boeken werden geselecteerd in samenwerking met de Openbare Bibliotheek Amsterdam. De interventie bestond uit vijf wekelijkse lessen binnen het reguliere vak Nederlands.
Het onderzoek combineerde kwantitatieve en kwalitatieve methoden. Alle deelnemers vulden op drie momenten — vooraf, direct na afloop en drie maanden later — vragenlijsten in over hun leesattitude en intrinsieke leesmotivatie. Daarnaast werden 42 meertalige leerlingen geïnterviewd en vulden 112 leerlingen een evaluatievragenlijst in. De interviews werden geanalyseerd met een reflexieve thematische analyse.
Een daling in de intrinsieke leesmotivatie
De kwantitatieve resultaten laten geen significante effecten zien van de boekenclubs op leesattitude of intrinsieke leesmotivatie. Ook werd geen verschil gevonden tussen leerlingen die in het Nederlands lazen en leerlingen die in hun eigen taal lazen.
Wel werd bij vwo-leerlingen direct na de interventie een tijdelijke daling in intrinsieke leesmotivatie gemeten, die drie maanden later niet meer zichtbaar was. Volgens de onderzoekers moet dit resultaat voorzichtig worden geïnterpreteerd, omdat het om een kleine groep ging en de verdeling over schooltypen niet mogelijk was.
Gevoel van verbondenheid
De kwalitatieve resultaten geven een ander beeld. Driekwart van de leerlingen gaf aan het project te hebben gewaardeerd. Vooral de sociale component, zoals het samen lezen en met elkaar in gesprek gaan werd als positief ervaren. Leerlingen gaven aan dat de gesprekken hen hielpen om de tekst beter te begrijpen en dat het samen lezen bijdroeg aan een gevoel van verbondenheid.
De mogelijkheid om de thuistaal te gebruiken werd door veel leerlingen als bijzonder ervaren. Voor de meesten was dit de eerste keer dat zij hun eigen taal op school konden inzetten. Leerlingen koppelden dit aan hun culturele identiteit en aan de wens hun taalvaardigheid te behouden of te verbeteren. Sommigen gaven aan vooruitgang te hebben geboekt in het lezen in die taal.
Gesprekken over taalverschillen
Daarnaast droeg het project bij aan meer bewustzijn van taaldiversiteit in de klas. Leerlingen werden nieuwsgierig naar elkaars talen en gaven aan elkaar beter te leren kennen. In gemengde groepen vergeleken sommige leerlingen verschillende vertalingen van hetzelfde boek, wat leidde tot gesprekken over taalverschillen.
Niet alle ervaringen waren positief. Sommige leerlingen vonden het lezen in hun eigen taal moeilijk, vooral wanneer een ander schrift werd gebruikt. Een kleinere groep voelde zich ongemakkelijk bij het gebruik van de thuistaal op school, bijvoorbeeld omdat zij vonden dat de les Nederlands ook in het Nederlands hoort plaats te vinden of omdat zij zich onzeker voelden.
Het moet een vrijwillige keuze blijven
De onderzoekers stellen dat de kwantitatieve resultaten mogelijk worden beïnvloed door de meetinstrumenten. Leerlingen kunnen een boekenclub als positief ervaren, maar toch laag scoren op algemene vragen over leesmotivatie.
Voor een kortdurende, verkennende interventie zoals deze lijkt een kwalitatieve benadering van sociale en emotionele effecten daarom meer inzicht te bieden. Voor toekomstig onderzoek bevelen de onderzoekers aan om leesattitude en -motivatie per taal afzonderlijk te meten en ook leesbegrip mee te nemen. Daarnaast benadrukken zij dat deelname aan lezen in de thuistaal een vrijwillige keuze moet blijven.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor scholen en leraren laat dit onderzoek zien dat het inzetten van thuistalen in de les vooral sociale en culturele opbrengsten heeft. Het kan bijdragen aan een sterker groepsgevoel en meer onderlinge interesse, maar levert op korte termijn geen aantoonbare verbetering op in leesmotivatie of leesattitude.
Voor curriculumontwikkelaars betekent dit dat meertalige werkvormen vooral geschikt zijn als aanvulling op bestaande leesprogramma’s. De meerwaarde zit in interactie, taalbewustzijn en erkenning van taaldiversiteit, niet in directe meetbare leerwinst.
Voor vervolgonderzoek maken de resultaten duidelijk dat bestaande meetinstrumenten mogelijk onvoldoende aansluiten bij de ervaringen van leerlingen. Het apart meten van leesmotivatie per taal en het meenemen van leesbegrip kan helpen om effecten beter zichtbaar te maken.
Bron: Bosch, J., Aalberse, S., Tijms, J. & Rispens, J. (2026). Multilingual book clubs: Reading in your heritage language at school, Dutch Journal of Applied Linguistics, 15. DOI: https://doi.org/10.51751/dujal22372
