Het onderzoek richt zich op een groep die in de literatuur grotendeels onderbelicht is: kinderen van elf en twaalf jaar in de bovenbouw van de basisschool. Eerder onderzoek naar schooldruk en mentale gezondheid richtte zich vrijwel uitsluitend op middelbare scholieren, terwijl studies in het basisonderwijs schaars zijn en vaak buiten de Nederlandse context zijn uitgevoerd.
De aanleiding voor het onderzoek ligt in een bredere ontwikkeling. De overgang van kindertijd naar adolescentie gaat gepaard met ingrijpende sociale, biologische en cognitieve veranderingen, waardoor jongeren kwetsbaarder worden voor het ontstaan van mentale gezondheidsproblemen.
Noodzakelijke stap voor het ontwikkelen van preventie en beleid
In zogeheten stress-kwetsbaarheidsmodellen wordt verondersteld dat blootstelling aan stressvolle gebeurtenissen het risico op dergelijke problemen vergroot. Het in kaart brengen van beïnvloedbare risicofactoren, zoals stressoren in de schoolomgeving, wordt daarom gezien als een noodzakelijke stap voor het ontwikkelen van preventie en beleid.
Een belangrijke bron van stress in deze fase is prestatiedruk. Die wordt in het onderzoek gedefinieerd als spanning of ongemak in de onderwijscontext als gevolg van verwachte of mogelijke problemen of mislukkingen op school. Prestatiedruk ontstaat wanneer er een onevenwicht is tussen de eisen die de school stelt en de middelen waarover leerlingen beschikken om daaraan te voldoen. Voorbeelden zijn hoge verwachtingen van ouders of leraren, eigen prestatiedruk en een grote hoeveelheid toetsen of huiswerk.
Uiteenlopende mentale klachten
Omdat leerlingen een groot deel van hun tijd op school doorbrengen, wordt prestatiedruk beschouwd als een relevante risicofactor voor hun mentale gezondheid. De zogenoemde onderwijsstressorenhypothese stelt dat de toename van mentale gezondheidsproblemen onder jongeren deels samenhangt met een toename van stressoren die verbonden zijn aan school en onderwijs. Eerder onderzoek onder middelbare scholieren laat zien dat er consistente verbanden zijn tussen ervaren schooldruk en uiteenlopende mentale klachten.
In Nederland is die ontwikkeling zichtbaar in het HBSC-onderzoek, waaruit blijkt dat het aandeel leerlingen dat schooldruk ervaart de afgelopen twintig jaar is verdrievoudigd. Tegelijkertijd is nog nauwelijks onderzocht waar die druk bij basisschoolleerlingen precies vandaan komt en in hoeverre die samenhangt met hun mentale gezondheid.
Voor het onderzoek vulden 585 leerlingen uit groep acht van 54 basisscholen een vragenlijst in. Daarin werd onder meer gevraagd hoeveel druk zij ervoeren door schoolwerk en aan welke situaties zij die druk toeschreven. Daarnaast werden verschillende aspecten van mentale gezondheid gemeten, zoals lichamelijke en emotionele klachten, vermoeidheid en algemene levenstevredenheid.
Geen significant verschil tussen jongens en meisjes
Van alle deelnemers gaf 14,3 procent aan veel schooldruk te ervaren. Er was geen significant verschil tussen jongens en meisjes in de mate waarin zij die druk rapporteerden. Binnen de groep leerlingen met veel schooldruk bleek huiswerk de belangrijkste bron: bijna twee derde noemde een te grote hoeveelheid huiswerk als oorzaak. Ook het bijhouden van de lesstof werd vaak genoemd. Ongeveer de helft van de leerlingen wees op hoge verwachtingen van leraren, en ongeveer een derde op verwachtingen van ouders, keuzes rond de overgang naar het voortgezet onderwijs en een gebrek aan vrije tijd.
Hoewel jongens en meisjes even vaak aangaven veel schooldruk te ervaren, zijn er verschillen in de bronnen van die druk. Zo schrijft bijna de helft van de meisjes met veel schooldruk deze toe aan verwachtingen van ouders, tegenover ongeveer een kwart van de jongens.
Leerlingen die veel schooldruk ervaren, rapporteren meer lichamelijke klachten
De samenhang met mentale gezondheid is duidelijk. Leerlingen die veel schooldruk ervaren, rapporteren meer lichamelijke klachten, meer emotionele klachten en meer vermoeidheid. De verschillen zijn groot en lopen op tot ongeveer één standaarddeviatie. Ook de levenstevredenheid ligt lager: gemiddeld ruim één punt op een schaal van nul tot tien.
De onderzoekers keken daarnaast naar de rol van sociale verbondenheid, zoals steun van familie, vrienden en leraren en het gevoel erbij te horen op school. Leerlingen die zich sterker verbonden voelen met hun school of meer steun ervaren vanuit hun gezin, hebben een kleinere kans om veel schooldruk te ervaren. Voor andere vormen van sociale steun werd geen duidelijk verband gevonden.
De verwachting dat sociale verbondenheid ook de negatieve effecten van schooldruk op mentale gezondheid zou kunnen dempen, wordt in het onderzoek grotendeels niet bevestigd. Leerlingen met veel schooldruk hebben vaker psychosomatische klachten, ongeacht de mate van steun die zij ervaren. Alleen voor levenstevredenheid is een aanwijzing dat gezinssteun het negatieve effect van schooldruk kan verkleinen, maar dat resultaat houdt geen stand na correctie voor meervoudig toetsen.
Jongeren zijn wellicht beter geworden in het benoemen van psychologische stress
Opvallend is dat de toename van ervaren schooldruk niet gepaard gaat met een vergelijkbare toename van de eisen die scholen stellen. Internationale gegevens laten zien dat de nadruk op prestaties in het basisonderwijs in Nederland de afgelopen jaren stabiel is gebleven. Mogelijke verklaringen die in het onderzoek worden genoemd zijn dat jongeren beter zijn geworden in het benoemen van psychologische stress, en dat de totale druk in het dagelijks leven is toegenomen.
Tegelijkertijd zijn er wel veranderingen in het onderwijs die kunnen bijdragen aan de ervaren druk. Zo maken leerlingen tegenwoordig vaker gestandaardiseerde toetsen dan voorheen en verschilt het huiswerkbeleid sterk tussen scholen en leraren. Daarnaast spelen beslissingen over de overgang naar het voortgezet onderwijs een rol, omdat deze vaak gepaard gaan met beoordelingen die bepalend zijn voor het verdere schooltraject.
Breed scala aan mentale klachten
De onderzoekers concluderen dat schooldruk al op basisschoolleeftijd samenhangt met een breed scala aan mentale klachten. Omdat die samenhang niet wordt verminderd door sociale steun, wijzen zij op het belang van het terugdringen van schooldruk zelf, naast bredere maatregelen gericht op het verbeteren van de mentale gezondheid van jongeren.
Het onderzoek kent enkele beperkingen. De groep leerlingen met veel schooldruk is relatief klein, wat de nauwkeurigheid van de schattingen beïnvloedt. Daarnaast zijn leerlingen uit lagere sociaaleconomische groepen ondervertegenwoordigd, waardoor de resultaten niet zonder meer te generaliseren zijn naar alle Nederlandse leerlingen. Ook maakt het dwarsdoorsnede-ontwerp het niet mogelijk om oorzaak en gevolg vast te stellen.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor scholen laat dit onderzoek zien dat schooldruk al op basisschoolleeftijd een rol speelt en samenhangt met mentale klachten. Het terugdringen van die druk, bijvoorbeeld door kritisch te kijken naar de hoeveelheid huiswerk en de eisen die aan leerlingen worden gesteld, kan bijdragen aan het welzijn van leerlingen.
Voor leraren en schoolleiders is het relevant dat verwachtingen en werkdruk door leerlingen als belangrijke bronnen van schooldruk worden ervaren. Tegelijk blijkt dat een gevoel van verbondenheid met school en steun vanuit het gezin samenhangen met minder ervaren druk.
Voor beleid en ondersteuning maken de resultaten duidelijk dat vroege signalering van schooldruk belangrijk is. Omdat sociale steun de negatieve effecten van druk niet wegneemt, ligt een belangrijk aangrijpingspunt in het verminderen van de druk zelf, naast bredere inzet op mentale gezondheid.
Bron: Vanluydt, E., Delespaul, P., Putrik, P., van Amelsvoort, T., Levels, M. & Huijts, T. (2026). Understanding Academic Pressure in Primary School: Associations With Mental Health and Social Connectedness, Journal of Early Adolescence. DOI: https://doi.org/10.1177/02724316261446598
