Tijdens een webinar over de schoo-lwc van de toekomst legde kinderchirurg Ram Gorter uit waarom het vermijden van de school-wc medische gevolgen kan hebben. Gorter werkt in het Emma Kinderziekenhuis van Amsterdam UMC en is mede-oprichter van het Kinderbuikcentrum. Daar ziet hij kinderen bij wie buikklachten en verstopping zo ernstig zijn geworden dat zij specialistische behandeling nodig hebben.
Volgens Gorter begint obstipatie vaak met een vicieuze cirkel. Een kind houdt ontlasting op, de ontlasting wordt harder, poepen gaat pijn doen, en juist daardoor gaat het kind de volgende keer opnieuw uitstellen. “Pijn en ophoudgedrag spelen echt een belangrijke rol”, zei Gorter. “Maar ook het toilet ontwijken, emoties natuurlijk en dieet, beweging, lijfstaal, allergie, medicaties, alles kan daarbij een rol spelen.”
Slechte hygiëne, gebrek aan privacy en schaamte
Dat ontwijken van het toilet is op school geen uitzondering. Uit onderzoek van het Maag Darm Lever (MDL) Fonds blijkt dat de helft van de leerlingen op basis- en middelbare scholen nooit of bijna nooit op school poept. De belangrijkste redenen zijn slechte hygiëne, gebrek aan privacy en schaamte. Van de kinderen die hun ontlasting ophouden, krijgt 43 procent klachten. Eén op de zes gaat daarvoor naar de dokter. Omgerekend gaat het volgens het MDL Fonds om één à twee leerlingen per klas.
Gorter beschreef hoe het probleem medisch kan verergeren. Kinderen krijgen harde ontlasting, ervaren pijn, gaan hun ontlasting “sparen”, verliezen geleidelijk het gevoel van aandrang en kunnen uiteindelijk incontinent worden voor ontlasting. De gevolgen blijven volgens hem niet beperkt tot het lichaam. “Dat heeft natuurlijk invloed op hun welbevinden”, zei hij. “Ze hebben een verminderde kwaliteit van leven. Schaamte, pesten, depressie, angst, allerlei dingen die wij horen en zien in de spreekkamer.”
Daarmee wordt de school-wc ook een onderwijsprobleem. Een leerling met buikpijn, angst of schaamte zit niet vrij in de les. Gorter wees op de bredere sociale gevolgen die hij in de praktijk ziet: sociaal isolement, schoolverzuim en lagere schoolprestaties. “Dat staat allemaal in verbinding met elkaar en dat beïnvloedt elkaar allemaal.”
Ook belangrijk is dat kinderen meestal wel weten dat ophouden ongezond is. Het probleem is dus niet alleen gebrek aan voorlichting. Volgens het MDL Fonds weet 92 procent van de scholieren dat het ophouden van ontlasting buikklachten kan veroorzaken. Toch gaat de helft alsnog niet op school naar de wc. Dat wijst erop dat de schoolomgeving zelf het gezonde gedrag in de weg zit.
Leerlingen die onder de wc-deur door foto’s maakten en die op Snapchat zetten
Die omgeving is voor veel leerlingen onvoldoende veilig of comfortabel. In aanvullend onderzoek gaf 48 procent van de scholieren aan zich niet of onvoldoende veilig te voelen op de school-wc. Daarbij gaat het om vieze toiletten, maar ook om deuren die niet goed afsluiten en om angst om gezien, gehoord of gefilmd te worden. Tijdens het webinar werd een voorbeeld genoemd van leerlingen die onder de wc-deur door foto’s maakten en die op Snapchat zetten. Voor kinderen is de wc dan geen neutrale voorziening, maar een plek waar schaamte en sociale onveiligheid samenkomen.
Dat maakt de opdracht aan scholen betrekkelijk concreet. Toiletten moeten schoon zijn, voldoende privacy bieden en zo zijn ingericht dat leerlingen ze ook echt durven gebruiken. Jacco Petersen van kenniscentrum Ruimte OK benadrukte dat betere school-wc’s niet per se een enorme extra investering vragen. Een verbeterde variant met vaste wanden, vloeistofdichte vloeren en vloeistofdichte wanden is volgens de berekeningen maar beperkt duurder dan een standaardvariant. Zijn oproep aan scholen, gemeenten en ontwerpers was om zulke keuzes niet als luxe te behandelen, maar als onderdeel van een gezonde leeromgeving.
Het MDL Fonds bracht het onderwerp samen met het Kinderbuikcentrum, LAKS, Ouders & Onderwijs en AJN, de koepel van jeugdartsen, onder de aandacht van de Tweede Kamer. Hun petitie vroeg om school-wc’s die schoner en meer besloten zijn. In de aanloop naar de behandeling van de Wet planmatige aanpak onderwijshuisvesting dienden Marjolein Moorman en Diederik Boomsma vervolgens een motie in. Die motie werd met ruime meerderheid aangenomen.
Voor de betrokken artsen en organisaties is dat een eerste stap. Niet omdat daarmee morgen alle schooltoiletten zijn opgelost, maar omdat het probleem eindelijk wordt erkend als meer dan een kwestie van schoonmaak of gebouwbeheer. De school-wc raakt aan gezondheid, sociale veiligheid en leerbaarheid. Voor kinderen die hun ontlasting ophouden, kan dat verschil maken tussen meedoen in de klas of vastlopen in buikpijn, schaamte en verzuim.
