Nederlands onderzoek naar drie onderwijsinstellingen laat zien dat deze resultaten samenhangen met een samenstel van organisatorische en managementkenmerken. Het gaat om de kwaliteit van het schoolmanagement, de interne organisatie, de kwaliteit van docenten en ondersteunend personeel en de onderwijsbenadering. Al deze factoren vertonen een duidelijke positieve samenhang met gerapporteerde schoolresultaten. Basisscholen scoren daarbij systematisch hoger dan het middelbaar beroepsonderwijs. Het onderzoek biedt daarmee een eerste empirisch onderbouwde beschrijving van organisatorische kwaliteit in Nederlandse scholen.
Aanleiding en focus van het onderzoek
In de internationale literatuur wordt al langere tijd gewezen op het belang van menselijk kapitaal voor economische groei en maatschappelijke ontwikkeling. Volgens cijfers van de Wereldbank is meer dan zestig procent van de welvaart van landen direct gerelateerd aan de kwaliteit van dit menselijk kapitaal, dat grotendeels in het onderwijs wordt gevormd. Tegelijkertijd staan Nederlandse scholen onder aanzienlijke druk. Zij hebben te maken met personeelstekorten, een toenemende diversiteit aan leerling- en studentenbehoeften, wijdverbreid deeltijdwerk en voortdurende organisatorische veranderingen. Deze omstandigheden kunnen de betrokkenheid van medewerkers verminderen en de dagelijkse kwaliteit van het management onder druk zetten.
Toch blijken sommige scholen, ondanks deze structurele uitdagingen, opvallend goed te presteren. In de praktijk worden deze scholen vaak gekenmerkt door een duidelijke toekomstgerichte visie, concreet uitgewerkte doelen, een veilig leer- en werkklimaat en management dat sterk inzet op ondersteuning en coaching van medewerkers. Hoewel dergelijke kenmerken in de literatuur regelmatig worden genoemd, ontbrak tot nu toe een samenhangend en gevalideerd overzicht van organisatie- en managementkenmerken die specifiek van toepassing zijn op scholen met hoge onderwijsresultaten.
Het onderzoek richt zich daarom nadrukkelijk op de interne organisatie en het schoolmanagement. Pedagogische aanpakken en didactische methoden blijven buiten beschouwing, omdat deze terreinen al uitgebreid zijn onderzocht. De centrale vraag is welke organisatorische en managementkenmerken samenhangen met hoge onderwijsresultaten, en hoe deze kenmerken zich verhouden tot het bestaande raamwerk voor hoogpresterende organisaties dat is ontwikkeld buiten de onderwijssector.
Onderzoeksopzet en deelnemende scholen
De onderzoekers kozen voor een tweefasige kwantitatieve aanpak. In de eerste fase werd een literatuurstudie uitgevoerd naar publicaties uit de periode 2018 tot en met 2023. Op basis hiervan werden 34 potentiële kenmerken van scholen met hoge onderwijsresultaten geïdentificeerd. Deze kenmerken zijn ondergebracht in vier veronderstelde dimensies: kwaliteit van het schoolmanagement, kwaliteit van de interne organisatie, kwaliteit van docenten en ondersteunend personeel en kwaliteit van de onderwijsbenadering.
In de tweede fase werd in het najaar van 2023 een vragenlijstonderzoek uitgevoerd onder medewerkers van drie Nederlandse scholen. De scholen zijn doelbewust geselecteerd om zowel het primair onderwijs als het middelbaar beroepsonderwijs te vertegenwoordigen. Het ging om twee basisscholen en één mbo-instelling.
De eerste basisschool, Mgr. Hanssen, verzorgt sinds 1959 gespecialiseerd onderwijs voor kinderen met gehoor-, spraak- en taalproblemen. De school heeft vier locaties in Zuid-Nederland en begeleidt met meer dan tweehonderd medewerkers ongeveer 950 leerlingen richting regulier of speciaal voortgezet onderwijs. De tweede basisschool, St. Jozef in West-Nederland, is een kleinschalige rooms-katholieke school met circa 215 leerlingen en twintig medewerkers. De school legt de nadruk op ontwikkeling en welzijn binnen de relatie tussen kind, ouders en school. De mbo-instelling Talland College telt bijna 18.000 studenten en 1.487 voltijdsequivalenten en is actief in de noordwestelijke regio van Nederland, met een sterke nadruk op samenwerking met het regionale bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties.
Het meetinstrument bestond uit drie onderdelen: de 34 kenmerken van scholen met hoge onderwijsresultaten, de bestaande vragenlijst voor hoogpresterende organisaties en een set vragen over schoolresultaten. Respondenten beoordeelden in hoeverre hun school aan elk kenmerk voldeed op een schaal van één tot tien. Daarnaast konden zij aangeven dat zij onvoldoende informatie hadden om een oordeel te geven.
Betrouwbaarheid en samenhang van de gemeten kenmerken
De analyses laten zien dat de vier onderscheiden dimensies van scholen met hoge onderwijsresultaten een hoge interne betrouwbaarheid hebben. De Cronbach’s alfa-waarden liggen tussen 0,88 en 0,95, wat wijst op statistisch consistente schalen. Deze betrouwbaarheid blijft overeind wanneer basisscholen en mbo afzonderlijk worden geanalyseerd, wat suggereert dat de onderscheiden kenmerken in beide onderwijstypen op vergelijkbare wijze worden herkend.
Alle vier de dimensies vertonen een positieve samenhang met de gerapporteerde schoolresultaten. Scholen die hoger scoren op kwaliteit van organisatie, management, personeel en onderwijsbenadering, rapporteren ook betere resultaten. Datzelfde geldt voor de dimensies uit het raamwerk voor hoogpresterende organisaties. Bovendien blijken de kenmerken van scholen met hoge onderwijsresultaten sterk samen te hangen met de kenmerken van hoogpresterende organisaties, wat wijst op een onderling verbonden geheel van praktijken.
De resultaten laten daarnaast zien dat basisscholen op alle vier de dimensies hoger scoren dan het middelbaar beroepsonderwijs. Deze verschillen zijn statistisch significant. Verder blijkt dat de functie van medewerkers invloed heeft op hoe zij de kwaliteit van hun school beoordelen: management, docenten en ondersteunend personeel verschillen in hun scores op drie van de vier dimensies. Het aantal jaren dat medewerkers bij de school in dienst zijn, blijkt daarentegen geen invloed te hebben op de beoordeling van deze kenmerken.
Beperkte kennis van schoolresultaten onder personeel
Een opvallende bevinding betreft het grote aantal “weet ik niet”-antwoorden bij vragen over schoolresultaten. Vooral docenten en ondersteunend personeel geven vaak aan onvoldoende zicht te hebben op hoe hun school presteert ten opzichte van andere scholen. In totaal is 94 procent van de respondenten met meerdere ontbrekende antwoorden afkomstig uit deze groepen. Dit patroon komt het sterkst naar voren in het middelbaar beroepsonderwijs.
Volgens de onderzoekers sluit dit aan bij eerdere literatuur, waarin wordt gewezen op structurele belemmeringen voor medewerkers om inzicht te krijgen in vergelijkende prestatiegegevens. Het gaat onder meer om beperkte toegang tot vergelijkingsinformatie, een focus op interne indicatoren, gebrekkige communicatie over resultaten en weinig gezamenlijke analyse van data. In het mbo speelt daarnaast mee dat instellingen vooral met volwassen studenten werken, waardoor ouders minder betrokken zijn en externe feedback over prestaties minder zichtbaar is.
Conclusies van het onderzoek
Het onderzoek identificeert vier samenhangende dimensies die kenmerkend zijn voor scholen met hoge onderwijsresultaten. Deze dimensies blijken statistisch betrouwbaar en vertonen consistente positieve verbanden met zowel schoolresultaten als met het bestaande raamwerk voor hoogpresterende organisaties. Daarmee bieden zij een eerste empirische onderbouwing van organisatorische en managementkwaliteit in het onderwijs.
De onderzoekers benadrukken dat het om verkennend en contextgebonden onderzoek gaat, gebaseerd op een beperkt aantal scholen. De resultaten maken geen causale uitspraken mogelijk. Wel laten zij zien dat scholen die hoge onderwijsresultaten rapporteren, ook hoger scoren op samenhangende organisatorische en managementkenmerken. Verdere studies met grotere en meer diverse steekproeven zijn nodig om deze bevindingen te bevestigen en te verdiepen.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor schoolleiders en bestuurders laat dit onderzoek zien dat hoge onderwijsresultaten samenhangen met samenhangende keuzes in organisatie en leiderschap. Het gaat niet om één losse maatregel, maar om een combinatie van duidelijke doelen, goed georganiseerde processen, ondersteunend management en aandacht voor de professionele kwaliteit van medewerkers.
Voor docenten en ondersteunend personeel onderstreept het onderzoek het belang van transparantie over schoolresultaten. Betere toegang tot vergelijkende gegevens en gezamenlijke bespreking daarvan kan bijdragen aan meer gedeeld inzicht in de prestaties van de school.
Voor scholen in het middelbaar beroepsonderwijs maakt het onderzoek zichtbaar dat organisatorische uitdagingen anders kunnen uitpakken dan in het primair onderwijs. Het expliciet vertalen van organisatorische kwaliteitsprincipes naar de context van volwassen studenten en werkplekleren is daarbij een aandachtspunt.
