Een lessenserie die jongeren met wetenschappelijke kennis laat nadenken over hun eigen identiteit en ontwikkeling is goed uitvoerbaar en biedt duidelijke aanknopingspunten voor verdere toepassing in onderwijs en jeugdzorg. Dat schrijven onderzoekers van de Universiteit Leiden over het programma Expeditie Binnenwereld en de daarbinnen ontwikkelde lessenreeks Wie ben ik?. De aanpak combineert wetenschapscommunicatie, psycho-educatie en oplossingsgericht werken, en richt zich nadrukkelijk op preventie: niet alleen jongeren met een hulpvraag, maar alle jongeren worden aangesproken.
Moeilijk toegankelijk is
De onderzoekers beschrijven dat jongeren baat hebben bij inzicht in hun eigen cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling, maar dat betrouwbare en begrijpelijke informatie daarover vaak moeilijk toegankelijk is. In de praktijk halen jongeren hun kennis regelmatig van sociale media, waar misinformatie en desinformatie veel voorkomen. Het programma wil die kloof overbruggen door wetenschappelijke kennis toegankelijk te maken en direct te verbinden met de leefwereld van jongeren.
Het belang van zelfinzicht wordt in het onderzoek onderbouwd vanuit drie samenhangende lijnen. Ten eerste laat onderzoek naar self-concept clarity zien dat een helder en stabiel zelfbeeld samenhangt met minder piekeren, betere emotieregulatie en consistenter functioneren.
Need crafting
Daarnaast blijkt dat duidelijke en doordachte identiteitsbindingen jongeren helpen bij het maken van keuzes en bijdragen aan psychologisch welbevinden, terwijl instabiliteit in die bindingen samenhangt met meer stress. Ten slotte wijst onderzoek naar need crafting op het belang van het herkennen van eigen psychologische basisbehoeften en het actief zoeken naar activiteiten die daarbij aansluiten, al benadrukken de auteurs dat het empirisch bewijs voor dit concept nog in ontwikkeling is.
De auteurs plaatsen deze inzichten in de bredere context van de adolescentie als ontwikkelingsfase. Hoewel deze periode vaak wordt geassocieerd met verhoogde kwetsbaarheid, doorlopen de meeste jongeren deze fase zonder grote problemen en biedt zij juist ook kansen voor positieve ontwikkeling, zoals het ontdekken van talenten en het vergroten van autonomie. Tegelijk kunnen hardnekkige misvattingen over adolescentie, zoals het idee van ‘storm and stress’, volgens de onderzoekers als een self-fulfilling prophecy werken en zo ontwikkeling belemmeren.
Lessenserie, podcasts en spellen
Binnen Expeditie Binnenwereld krijgen jongeren een actieve rol. Via focusgroepen en vragenlijsten is in kaart gebracht welke thema’s zij zelf belangrijk vinden. Op basis daarvan zijn in co-creatie verschillende producten ontwikkeld, waaronder de lessenserie, podcasts en spellen. Deze aanpak moet zorgen voor een betere aansluiting bij hun leefwereld en hun behoefte aan erkenning en betrokkenheid.
Het programma combineert drie elementen. Wetenschapscommunicatie wordt opgevat als tweerichtingsverkeer, waarbij jongeren niet alleen ontvangers maar ook medeproducenten van kennis zijn. Psycho-educatie wordt buiten de klinische context toegepast, gericht op het vergroten van zelfinzicht en het stimuleren van kritisch denken over wetenschappelijke informatie. Daarnaast wordt gewerkt vanuit een oplossingsgerichte benadering, waarbij de nadruk ligt op het versterken van bestaande kwaliteiten en het vroegtijdig ontwikkelen van bewustzijn over persoonlijke mogelijkheden.
Gekoppeld aan eigen ervaringen
De lessenserie Wie ben ik? vormt een concrete uitwerking van deze benadering. Het gaat om een driedelig programma voor jongeren van 10 tot 13 jaar, waarin zij met behulp van inzichten uit de ontwikkelingspsychologie en cognitieve wetenschappen hun talenten verkennen, doelen formuleren en nadenken over hoe zij met uitdagingen omgaan. Begrippen als erfelijkheid, plasticiteit en veerkracht worden daarbij gekoppeld aan hun eigen ervaringen, zodat abstracte kennis concreet en betekenisvol wordt.
De serie is getest op weekendscholen, waar relatief veel jongeren met een lagere sociaaleconomische achtergrond deelnemen, en is op basis van feedback van leerlingen en begeleiders aangepast. De onderzoekers geven aan dat de lessenserie op termijn ook beschikbaar komt voor reguliere scholen.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor scholen en onderwijsprofessionals laat dit onderzoek zien dat het mogelijk is om wetenschappelijke kennis over ontwikkeling toegankelijk te maken voor jongeren en deze direct te verbinden aan hun eigen ervaringen. Een lessenserie kan daarbij functioneren als preventief instrument dat zelfinzicht en reflectie stimuleert, zonder dat sprake hoeft te zijn van een hulpvraag.
Voor ontwikkelaars van onderwijsprogramma’s maken de resultaten duidelijk dat co-creatie met jongeren essentieel is om inhoud en werkvormen te laten aansluiten bij hun leefwereld. Door jongeren actief te betrekken bij zowel de inhoud als de vormgeving, neemt de relevantie en betrokkenheid toe.
Voor beleid en jeugdzorg suggereert het onderzoek dat elementen uit wetenschapscommunicatie, psycho-educatie en oplossingsgericht werken ook buiten de klinische context toepasbaar zijn. Deze combinatie kan bijdragen aan het versterken van zelfinzicht en veerkracht bij jongeren, mits de aanpak verder wordt onderzocht en doorontwikkeld.
Bron: Plak, R., Zanolie, K., Landvreugd, A. & Jolles, D. (2026). Expeditie Binnenwereld: Co-creatieve wetenschapscommunicatie als instrument voor positieve ontwikkeling en veerkracht bij jongeren, Jeugd in Ontwikkeling. DOI: https://doi.org/10.54447/JiO.23473
