Dat staat in een White Paper van het Europese teff-netwerk, waarin instellingen uit België, Finland, Frankrijk, Duitsland, Italië, Noorwegen, Spanje, Zweden en Nederland samenwerken. Het project werd tussen 2023 en 2026 gefinancierd door de Europese Commissie. De aanbevelingen zijn gericht aan beleidsmakers, hogeronderwijsinstellingen en andere partijen binnen de Europese Onderwijsruimte.
Het White Paper is gebaseerd op twee vragenlijsten binnen het teff-consortium. De ene vragenlijst werd afgenomen onder studenten in de lerarenopleiding, de andere onder werkende leraren. De onderzoekers benadrukken dat de uitkomsten niet bedoeld zijn voor directe vergelijkingen tussen landen. De steekproeven verschillen daarvoor te veel in omvang en samenstelling. De resultaten worden gebruikt om patronen en terugkerende thema’s rond welzijn, motivatie en werkdruk in kaart te brengen.
Motivatie blijft groot, ondanks zorgen over het beroep
Volgens het White Paper beginnen veel studenten aan de lerarenopleiding met een positief en idealistisch beeld van het beroep. Zij zien lesgeven als betekenisvol werk en denken dat leraren verschil kunnen maken in het leven van leerlingen. Tegelijkertijd zijn zij al vroeg in hun opleiding bekend met structurele problemen in het beroep, zoals hoge werkdruk, moeilijk hanteerbaar leerlinggedrag en de spanning tussen werk en privé.
Ook werkende leraren wijzen op omstandigheden die hun welzijn onder druk zetten. In de surveys noemen zij onder meer bureaucratie, administratieve lasten, ontoereikende infrastructuur, grote klassen en beperkte invloed op besluitvorming. Een Duitse leraar vat dat samen met de opmerking dat veel tijd opgaat aan administratieve en organisatorische taken, waardoor lesgeven en het voorbereiden van goede lessen nog maar een deel van het werk uitmaken.
Volgens de auteurs laat dit een spanning zien die centraal staat in het White Paper. Leraren en aankomende leraren worden sterk gemotiveerd door de maatschappelijke betekenis van hun werk, maar die motivatie staat onder druk door de omstandigheden waarin het beroep wordt uitgeoefend. De vijf aanbevelingen zijn bedoeld om die spanning te verkleinen.
Studenten moeten realistischer beeld krijgen van het beroep
De eerste aanbeveling is dat de maatschappelijke waarde, professionele betekenis en autonomie van het leraarschap in alle fasen van opleiding en professionalisering moeten worden versterkt. Studenten moeten hun idealen kunnen behouden, maar tegelijk een realistischer beeld krijgen van de dagelijkse beroepspraktijk.
Dat betekent volgens het White Paper niet dat opleidingen het enthousiasme van studenten moeten temperen. Wel moeten zij studenten voorbereiden op de taken die naast het lesgeven bij het beroep horen, zoals administratie, overleg, oudercontacten en organisatorische verantwoordelijkheden. Een student van de Universiteit Utrecht zegt in het White Paper: “Little is known about what teachers actually do besides teaching their profession.”
Ook publieke waardering speelt hierbij een rol. Campagnes die de maatschappelijke betekenis van leraren zichtbaar maken, kunnen volgens de auteurs helpen om het negatieve beeld van het beroep te doorbreken. Een student van de Universiteit van Murcia formuleert het zo: “Make society understand that teachers are essential for children’s education and that their well-being should be a priority.”
Lerarenopleiding moet dichter bij de praktijk staan
De tweede aanbeveling gaat over de inrichting van de initiële lerarenopleiding. Die moet praktijkgerichter worden en het welzijn van studenten en toekomstige leraren explicieter meenemen. Praktijkervaringen zijn voor veel studenten een belangrijke bron van motivatie, maar ze vormen ook de eerste kennismaking met de druk en complexiteit van het beroep.
Volgens het White Paper zijn goed georganiseerde stages, duidelijke taakverdelingen, sterke begeleiding en ruimte voor reflectie daarom belangrijk. Studenten moeten tijdens hun opleiding niet alleen leren lesgeven, maar ook leren omgaan met de organisatorische en relationele kanten van het beroep.
Daarbij moet de lerarenopleiding volgens de auteurs niet doen alsof alle problemen op individueel niveau kunnen worden opgelost. Structurele werkdruk, administratieve eisen en gebrekkige ondersteuning moeten ook beleidsmatig worden aangepakt. In verschillende landen noemen leraren administratieve lasten als een belangrijke oorzaak van werkdruk en lagere werktevredenheid.
Een Franse leraar stelt dat administratief werk zo overweldigend is geworden dat waardevolle pedagogische projecten worden opgegeven, omdat papierwerk en herzieningen meer tijd kosten dan de projecten zelf. Het White Paper noemt vereenvoudiging van documentatieverplichtingen, digitalisering van administratieve processen en betere ondersteuning in scholen als mogelijke richtingen. Opvallend is dat administratieve last in de teff-surveys door Finse leraren niet werd genoemd.
Professionele gemeenschappen moeten worden versterkt
De derde aanbeveling richt zich op samenwerking, professionele uitwisseling en Europese mobiliteit. Volgens het White Paper is sociaal welzijn niet alleen een individuele kwestie, maar ook een kenmerk van ondersteunende schoolculturen. Leraren en studenten in de lerarenopleiding hechten waarde aan verbondenheid, collegiale uitwisseling en samen leren.
Professionele leergemeenschappen, zoals die binnen het teff-project zijn opgezet, kunnen volgens de auteurs helpen om ervaringen te delen, problemen te bespreken en gezamenlijk oplossingen te ontwikkelen. Daarbij gaat het niet alleen om uitwisseling binnen scholen, maar ook om samenwerking tussen studenten, leraren, lerarenopleiders, schoolleiders, onderzoekers en beleidsmakers.
Het White Paper pleit voor uitbreiding en structurele ondersteuning van Europese uitwisselingsplatforms, professionele leergemeenschappen en mobiliteitsprogramma’s. Vooral kortdurende mobiliteitsvormen verdienen volgens de auteurs aandacht, omdat die gemakkelijker passen in het werkende leven van leraren dan langdurige uitwisselingen. Kennismaking met andere onderwijsculturen en schoolsystemen kan volgens het White Paper bijdragen aan reflectie en vernieuwing.
Leraren moeten meebeslissen over onderwijsontwikkeling
De vierde aanbeveling gaat over de positie van leraren in besluitvorming. Volgens het White Paper moet kritiek van leraren op het onderwijs niet worden gezien als gebrek aan betrokkenheid, maar als professionele kennis over de dagelijkse werkelijkheid van scholen.
Werkende leraren noemen in de surveys onder meer overmatige bureaucratie, grote klassen, gebrekkige infrastructuur, ongelijkheid tussen scholen en toenemende politieke en administratieve druk. Die signalen wijzen volgens de auteurs niet op afstand tot het beroep, maar juist op betrokkenheid bij de kwaliteit van het werk.
Daarom moeten leraren meer ruimte krijgen om hun werkomgeving mede vorm te geven. Leraren die invloed hebben op schoolontwikkeling en institutionele besluitvorming rapporteren volgens het White Paper meer werktevredenheid en welzijn. Omgekeerd kunnen top-downhervormingen, gebrekkige communicatie en kortcyclisch beleid leiden tot frustratie, vervreemding en afnemend vertrouwen.
De auteurs bepleiten transparante, op bewijs gebaseerde en participatieve vormen van onderwijsvernieuwing. Leraren moeten duidelijke en toegankelijke kanalen hebben om zorgen te uiten, ideeën aan te dragen en mee te werken aan onderwijsontwikkeling.
Welzijn als maatstaf voor onderwijskwaliteit
De vijfde aanbeveling is dat welzijn van leraren een kernindicator van onderwijskwaliteit moet worden binnen de Europese Onderwijsruimte. Welzijn moet volgens het White Paper niet pas aandacht krijgen wanneer stress, uitputting of burn-out zichtbaar worden. Het moet vanaf het begin worden ingebed in lerarenopleidingen, professionele ontwikkeling en schoolbeleid.
Daarbij gaat het niet alleen om individuele veerkracht. Het welzijn van leraren hangt volgens het White Paper samen met werkomstandigheden, leiderschapscultuur, collegiale relaties, administratieve eisen en toegang tot ondersteuning. Een student van de Universiteit Utrecht zegt daarover: “Teaching does not stop when you leave the school building, unlike most office jobs.”
De EU zou volgens de auteurs een coördinerende rol kunnen spelen door gezamenlijke minimumnormen en aanbevelingen te ontwikkelen voor psychosociale ondersteuning, werkdrukbeheersing, communicatiestructuren en ondersteunende werkomgevingen in scholen. Daarmee zou welzijn een vaste plaats krijgen in discussies over onderwijskwaliteit, naast gebruikelijke indicatoren zoals leerresultaten.
Meer gegevens over welzijn nodig
Naast de vijf aanbevelingen pleiten de auteurs voor systematische monitoring van het welzijn van leraren en toekomstige leraren. Zulke monitoring zou vergelijkbaar moeten zijn met bestaande onderwijsindicatoren. De EU kan volgens het White Paper helpen bij het regelmatig verzamelen van vergelijkbare gegevens over professionele tevredenheid, mentale gezondheid, werkdruk en algemeen welzijn.
Het White Paper plaatst die aanbeveling ook in het licht van technologische veranderingen. Kunstmatige intelligentie kan volgens de auteurs kansen bieden om werkdruk te verminderen en onderwijsprocessen te ondersteunen. Tegelijkertijd roept AI vragen op over professionele autonomie, pedagogisch oordeel, data-ethiek en de veranderende rol van de leraar.
Volgens het White Paper maakt dat de menselijke, relationele en ethische kanten van het leraarschap niet minder, maar juist belangrijker. Investeren in welzijn is in die redenering niet alleen van belang voor individuele leraren, maar ook voor de aantrekkelijkheid en houdbaarheid van het beroep in Europa.
