Het CPB ontwikkelde hiervoor het zogeheten human capital model. Dit model brengt in kaart hoe veranderingen in onderwijsbeleid doorwerken in de kennis en vaardigheden van de bevolking. Dat menselijk kapitaal draagt volgens het CPB bij aan een productieve en innovatieve beroepsbevolking en aan brede welvaart. Het model is bedoeld voor de analyse van afgebakende beleidsmaatregelen binnen het bestaande onderwijsstelsel en niet voor grootschalige hervormingen. Ook is er geen directe koppeling met macro-economische modellen, waardoor effecten op het bruto binnenlands product niet worden berekend.
Het model simuleert volledige levenslopen
De berekeningen zijn gebaseerd op de zogenoemde lifetime income approach. Daarbij wordt het menselijk kapitaal uitgedrukt als de contante waarde van toekomstig arbeidsinkomen dat samenhangt met opleiding en vaardigheden. Het model simuleert volledige levenslopen en onderscheidt drie opleidingsniveaus: laag, middelbaar en hoog. Voor de onderliggende aannames gebruikt het CPB administratieve gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek over onder meer inkomens, bevolkingsontwikkeling en onderwijsdoorstroom.
Om de werking van het model te illustreren, vergelijkt het CPB twee beleidsopties met dezelfde budgettaire omvang van 0,5 miljard euro. De eerste maatregel richt zich direct op het primair onderwijs: op scholen met een relatief hoge achterstandsscore wordt de maximale klassengrootte verlaagd naar 21 leerlingen. De tweede maatregel bestaat uit bijscholingsvouchers voor 30-plussers zonder diploma in het hoger onderwijs.
Leerlingen profiteren gedurende hun hele verdere schoolloopbaan
De uitkomsten laten zien dat de maatregel in het primair onderwijs op lange termijn duidelijk sterker doorwerkt. Hoewel bijscholingsvouchers op korte termijn een iets groter effect hebben, verschuift dat beeld op langere termijn in het voordeel van klassenverkleining. Volgens het CPB hangt dit samen met de vroege timing van de investering: leerlingen profiteren gedurende hun hele verdere schoolloopbaan en arbeidsleven van betere leeromstandigheden.
Daarbij speelt ook dat een deel van de middelen voor bijscholingsvouchers terechtkomt bij mensen die ook zonder financiële ondersteuning scholing zouden hebben gevolgd. Het CPB rekent in deze illustratie met een deadweight loss van 50 procent. Daarnaast is de periode waarin bijscholing effect heeft per definitie korter dan bij interventies die plaatsvinden aan het begin van de schoolloopbaan.
Kleine klassen maken grote verschillen
Binnen het model zijn de effecten van klassenverkleining in het primair onderwijs het grootst voor leerlingen die aanvankelijk in de laagste opleidingscategorie vallen. Voor deze groep neemt zowel het verwachte arbeidsinkomen toe als de kans om door te stromen naar een hoger opleidingsniveau. In de uitkomsten vertaalt dat zich in een kleinere groep laagopgeleiden en een grotere groep middelbaar en hoogopgeleiden in de bevolking.
Het CPB benadrukt dat de gekozen vormgeving van de maatregel — gericht op scholen met een hogere achterstandsscore — van invloed is op de uitkomsten. Door de inzet te concentreren op scholen waar leerlingen relatief vaker met onderwijsachterstanden starten, wordt het effect op doorstroom en latere inkomens groter. Het model laat daarmee zien dat niet alleen het type maatregel, maar ook de gerichte inzet binnen het primair onderwijs bepalend is voor de uiteindelijke opbrengst.
Marginale beleidsvarianten
Daarnaast maakt de analyse duidelijk dat het model vooral geschikt is om marginale beleidsvarianten door te rekenen. Het CPB presenteert de vergelijking expliciet als een illustratie van hoe verschillende typen onderwijsinvesteringen uitpakken bij gelijke budgettaire inzet. De uitkomsten moeten daarom worden gelezen als een vergelijking tussen specifieke beleidsopties binnen de huidige institutionele context, en niet als een algemene rangorde van alle mogelijke onderwijsmaatregelen.
Een kenmerk van deze vorm van beleid is dat de effecten pas na langere tijd volledig zichtbaar worden. Omdat de maatregel zich richt op jonge leerlingen, duurt het ongeveer twintig jaar voordat de eerste cohorten de arbeidsmarkt bereiken. Het volledige effect op de beroepsbevolking wordt pas na meerdere decennia zichtbaar. Volgens het CPB is juist dat langetermijnperspectief essentieel om de opbrengsten van investeringen in het primair onderwijs goed te beoordelen.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor het primair onderwijs laat dit onderzoek zien dat gerichte klassenverkleining op scholen met grotere achterstanden volgens het model een langdurig effect heeft op de ontwikkeling van leerlingen. De opbrengsten bouwen zich op over de volledige schoolloopbaan en werken door in latere onderwijskeuzes en arbeidsuitkomsten.
Voor onderwijsbeleid maakt de analyse duidelijk dat investeringen aan het begin van de schoolloopbaan anders uitpakken dan maatregelen later in het leven. Bij gelijke kosten leveren interventies in het primair onderwijs op langere termijn een groter effect op het totale menselijk kapitaal op.
Voor de beoordeling van rendement betekent dit dat korte-termijneffecten geen volledig beeld geven. Beleidsmaatregelen in het basisonderwijs laten hun grootste opbrengst pas zien na meerdere decennia, wanneer volledige cohorten de arbeidsmarkt hebben bereikt.
Bron: Verstraten, P. & Zumbuehl, M. (2026). Het human capital model van het CPB, Centraal Planbureau, april 2026. PDF: https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-publicatie-het-human-capital-model-van-het-cpb.pdf
