De onderzoekers wilden weten hoe jongeren reageren op twee veelgebruikte strategieën om gezonder drinken te stimuleren: voorlichting en een gezonder aanbod. Die vraag is relevant omdat de consumptie van suikerhoudende dranken onder kinderen en jongeren wereldwijd sterk is toegenomen. Tussen 1990 en 2018 steeg die consumptie met 23 procent. Suikerhoudende dranken worden in verband gebracht met onder meer een hogere BMI en tandproblemen. Scholen worden daarom gezien als een belangrijke plek om gezond drinkgedrag te bevorderen. Tegelijkertijd laat eerder onderzoek zien dat voedingsinterventies op middelbare scholen vaak beperkte of wisselende resultaten opleveren.
Vijf Nederlandse middelbare scholen
Voor het experiment werden 323 leerlingen van twaalf tot zestien jaar van vijf Nederlandse middelbare scholen verdeeld over vier groepen. Sommige leerlingen kregen een workshop van ongeveer dertig minuten over gezondere drankkeuzes, andere niet. Daarnaast varieerden de onderzoekers het aanbod waaruit leerlingen mochten kiezen. In de standaardopstelling waren drie van de zes beschikbare dranken gezond, gedefinieerd als minder dan 4 kilocalorieën per 100 milliliter. In de aangepaste opstelling waren dat vier van de zes dranken. Vervolgens mochten alle leerlingen twee drankjes kiezen die zij mee naar huis mochten nemen.
De workshop was gebaseerd op ideeën uit de zelfdeterminatietheorie, waarin autonomie centraal staat. Leerlingen kregen onder meer een quiz over de hoeveelheid suiker in verschillende dranken, bekeken een filmpje waarin voetballer Cristiano Ronaldo tijdens een persconferentie cola verruilt voor water en maakten een persoonlijk actieplan om minder suikerhoudende dranken te drinken. De onderzoekers wilden daarmee aansluiten bij de behoefte van jongeren aan zelfstandigheid en eigen keuzes.
Anders dan verwacht
De resultaten pakten anders uit dan verwacht. Leerlingen die de workshop hadden gevolgd terwijl het aanbod niet was aangepast, kozen minder vaak minstens één gezond drankje dan leerlingen die geen workshop hadden gekregen. Wanneer het aanbod van gezondere dranken wel was uitgebreid, verdween dat verschil. In die situatie maakte het voor de keuze van ten minste één gezond drankje niet meer uit of leerlingen de workshop hadden gevolgd.
Voor een nog gezondere uitkomst, namelijk het kiezen van twee gezonde dranken, bleek vooral het aanbod van belang. Leerlingen kozen vaker twee gezonde dranken wanneer vier van de zes beschikbare opties gezond waren. De workshop speelde daarbij geen rol.
Vaker voor gewone Coca-Cola kozen
Opvallend was bovendien dat leerlingen die de workshop hadden gevolgd vaker voor gewone Coca-Cola kozen dan leerlingen die geen workshop hadden gekregen. De onderzoekers wijzen erop dat Coca-Cola tijdens verschillende onderdelen van de workshop expliciet aan bod kwam. Mogelijk heeft dat onbedoeld extra aandacht gevestigd op het merk. De studie kan niet vaststellen of dit daadwerkelijk de verklaring is, maar de onderzoekers noemen dit als mogelijke reden voor het gevonden patroon.
De onderzoekers onderzochten ook of persoonlijke motivatie een rol speelde. Leerlingen die aangaven bereid te zijn om suikerarme of suikervrije dranken te kiezen, deden dat inderdaad vaker. Daarentegen bleek de autonome motivatie om water te drinken gemiddeld laag en hing die niet samen met gezondere keuzes. Ook maakte die motivatie de workshop niet effectiever.
Volgens de onderzoekers laat het experiment zien dat voorlichting alleen onvoldoende is om het drinkgedrag van jongeren te veranderen. Een korte eenmalige workshop bleek niet genoeg om leerlingen structureel richting gezondere keuzes te sturen. Mogelijk ervoeren sommige jongeren de boodschap zelfs als een beperking van hun vrijheid, waardoor zij juist meer aandacht kregen voor ongezonde alternatieven. De onderzoekers benadrukken echter dat dit een mogelijke verklaring is die nader onderzoek vraagt.
Gezondere keuzes waarschijnlijker maken
De resultaten wijzen er vooral op dat de omgeving waarin jongeren keuzes maken belangrijk is. Al een relatief kleine verschuiving in het aanbod, van drie naar vier gezonde opties binnen een assortiment van zes dranken, bleek voldoende om gezondere keuzes waarschijnlijker te maken. Volgens de onderzoekers verdienen interventies die het aanbod aanpassen daarom minstens zoveel aandacht als educatieve campagnes.
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor scholen en schoolkantines laat dit onderzoek zien dat voorlichting alleen waarschijnlijk niet voldoende is om gezonder drinkgedrag te stimuleren. Leerlingen maken vaker gezonde keuzes wanneer gezonde dranken een groter deel van het beschikbare assortiment vormen.
Voor aanbieders van schoolvoeding en beleidsmakers suggereren de resultaten dat veranderingen in de omgeving waarin leerlingen keuzes maken mogelijk effectiever zijn dan eenmalige educatieve activiteiten. Zelfs een beperkte uitbreiding van het aantal gezonde opties hing samen met gezondere keuzes.
Voor onderzoekers en gezondheidsprofessionals maken de bevindingen duidelijk dat de vormgeving van voorlichtingsactiviteiten aandacht verdient. De onderzoekers wijzen op de mogelijkheid van een boemerangeffect, waarbij jongeren juist meer aandacht krijgen voor ongezonde alternatieven. Vervolgonderzoek moet uitwijzen hoe dergelijke ongewenste effecten kunnen worden voorkomen.
Bron: Van Nee, R.L., Van Kleef, E. & Van Trijp, H.C.M. (2026). Influencing adolescents’ beverage choices: An experimental study on the role of autonomy support and the availability of healthier options, Appetite, 226, 108618.
