Een goede relatie met de leraar maakt leerlingen toleranter

Leerlingen die een gespannen relatie met hun leraar hebben of onzeker zijn over diens steun, handelen juist vaker uit angst voor afkeuring of negatieve reacties.

Weinig onderzoek naar motivatie

Hoewel scholen vaak proberen vooroordelen te verminderen, is er in de wetenschappelijke literatuur tot nu toe relatief weinig aandacht voor de motivatie achter dat gedrag. Dat is volgens de onderzoekers een belangrijk gemis, omdat de reden waarom iemand probeert zonder vooroordelen te handelen verschil maakt. Wanneer leerlingen dat doen vanuit persoonlijke overtuiging, hangt dat samen met positievere houdingen tegenover andere groepen. Wanneer het vooral gebeurt uit sociale druk of uit angst voor afkeuring, blijken zulke houdingen minder gunstig of zelfs problematischer te zijn. 

Voor hun studie analyseerden de onderzoekers vragenlijstgegevens van 1101 leerlingen uit groep 5 tot en met 8, afkomstig uit 59 klassen van 32 Nederlandse basisscholen. De gegevens werden verzameld in het schooljaar 2017–2018 als onderdeel van een groter onderzoeksproject naar hoe leraren omgaan met diversiteit in de klas. De leerlingen waren tussen de zeven en dertien jaar oud; 80,2 procent behoorde tot de etnische meerderheid en 51,3 procent was meisje. 

Persoonlijke overtuiging of intrinsieke motivatie

De studie richtte zich op twee vormen van motivatie om zonder vooroordelen te reageren. Interne motivatie verwijst naar gedrag dat voortkomt uit persoonlijke overtuiging of intrinsieke motivatie, bijvoorbeeld omdat een leerling het zelf belangrijk vindt om aardig te zijn tegen kinderen uit andere culturen. Externe motivatie betekent dat leerlingen dat gedrag vertonen omdat zij denken dat anderen het van hen verwachten of omdat zij negatieve reacties willen voorkomen. 

Daarnaast onderzochten de onderzoekers hoe leerlingen hun relatie met hun leraar ervaren. Daarbij werd onderscheid gemaakt tussen drie dimensies: nabijheid, conflict en negatieve verwachtingen. Nabijheid verwijst naar warmte, vertrouwen en een positieve band met de leraar. Conflict duidt op spanning of negatieve interacties. Negatieve verwachtingen hebben betrekking op onzekerheid over de beschikbaarheid of goedkeuring van de leraar. 

Leerlingen die vaker conflicten met hun leraar ervaren

De resultaten laten zien dat leerlingen die meer nabijheid met hun leraar ervaren, sterker intern gemotiveerd zijn om zich zonder vooroordelen te gedragen. Leerlingen die vaker conflicten met hun leraar ervaren, vertonen juist een zwakkere interne motivatie. Negatieve verwachtingen hangen samen met een sterkere externe motivatie: leerlingen die zich onzeker voelen over de steun of aandacht van hun leraar handelen vaker uit de wens om goedkeuring te krijgen of afkeuring te vermijden. 

Het onderzoek keek ook naar de rol van normen die leraren in de klas uitdragen, zoals de boodschap dat vooroordelen niet acceptabel zijn of dat mensen uit verschillende culturen gelijk zijn. De onderzoekers verwachtten dat zulke normen de relatie tussen de kwaliteit van de leerling-leraarrelatie en de motivatie van leerlingen zouden kunnen versterken. Dat bleek echter niet het geval. De samenhang tussen de relatie met de leraar en de motivatie van leerlingen bleef vergelijkbaar, ongeacht hoe sterk een leraar volgens leerlingen anti-vooroordeelsnormen benadrukte. 

Hogere interne motivatie van leerlingen

Wel bleek dat zulke normen op zichzelf samenhangen met een hogere interne motivatie van leerlingen. Met andere woorden: wanneer leraren duidelijk uitdragen dat vooroordelen onacceptabel zijn, zijn leerlingen gemiddeld vaker vanuit hun eigen overtuiging gemotiveerd om zich zonder vooroordelen te gedragen, los van de kwaliteit van hun relatie met de leraar. 

Een andere bevinding is dat de verbanden tussen de leerling-leraarrelatie en de motivatie om zonder vooroordelen te handelen vrijwel gelijk waren voor etnische meerderheids- en minderheidsleerlingen. Onderzoek naar het reguleren van vooroordelen richt zich doorgaans vooral op meerderheidsgroepen, maar deze studie laat zien dat ook minderheidsleerlingen in vergelijkbare mate betrokken zijn bij het reguleren van hun eigen vooroordelen. 

Positieve intergroepsrelaties op school

De studie kent enkele beperkingen. Alle gegevens zijn gebaseerd op zelfrapportage van leerlingen, waardoor sociaal wenselijke antwoorden mogelijk een rol spelen. Bovendien gaat het om een dwarsdoorsnedeonderzoek waarin alle gegevens op één moment zijn verzameld. Daardoor kunnen geen causale conclusies worden getrokken over de richting van de gevonden verbanden.

De bevindingen suggereren volgens de onderzoekers wel dat de relatie tussen leerling en leraar een belangrijke rol kan spelen bij het bevorderen van positieve intergroepsrelaties op school. Leerlingen die zich veilig en gesteund voelen door hun leraar blijken eerder gemotiveerd om uit eigen overtuiging zonder vooroordelen met anderen om te gaan.