Hoewel docenten Nederlands in het voortgezet onderwijs over het algemeen wel gematigd positief staan tegenover generatieve kunstmatige intelligentie. Tegelijkertijd ontbreekt op veel scholen nog duidelijk beleid over het gebruik van deze technologie en is er weinig lesmateriaal beschikbaar. Volgens docenten maken leerlingen al veel gebruik van generatieve AI, maar de toepassing binnen het schoolvak Nederlands blijft voorlopig vooral beperkt tot het schrijfonderwijs. Veel docenten maken zich bovendien zorgen over feitelijke onjuistheden in door AI gegenereerde teksten en over de mogelijke gevolgen voor het kritisch en creatief denken van leerlingen.
124 docenten Nederlands
Dat blijkt uit een verkennend onderzoek van Emmy Stevens, Jimmy van Rijt, Siebe Bluijs en Sander Bax van Tilburg University, Universiteit Utrecht en Universiteit Leiden. In hun studie onderzochten zij de opvattingen van 124 docenten Nederlands uit het Nederlandse voortgezet onderwijs over generatieve AI, zoals ChatGPT.
Het onderzoek richt zich op het schoolvak Nederlands, dat in het artikel wordt aangeduid als zogenoemd L1-onderwijs: onderwijs in de eerste taal van leerlingen. Dit vak omvat verschillende domeinen, waaronder taal, literatuur en communicatie. Volgens de onderzoekers is juist dit vak sterk verbonden met vragen over taalgebruik en communicatie, waardoor het een relevante plek kan zijn om kritisch na te denken over de rol van generatieve AI.
Onderzoek onder docenten uit het hele land
Voor het onderzoek werd een online enquête uitgezet onder docenten Nederlands op middelbare scholen verspreid over Nederland. De steekproef werd systematisch samengesteld op basis van een lijst van scholen met hun leerlingenaantallen, waarbij scholen met meer leerlingen een grotere kans hadden om in de steekproef te worden opgenomen. Uiteindelijk namen docenten van 62 scholen deel aan het onderzoek.
De enquête bestond uit drie onderdelen. In het eerste deel werd gevraagd naar ervaringen met generatieve AI op school. Het tweede deel onderzocht de mate waarin docenten de technologie accepteren, met behulp van het Technology Acceptance Model. In het derde deel konden docenten in een open vraag aangeven welke kansen en uitdagingen zij zien voor het gebruik van generatieve AI in het schoolvak Nederlands. De dataverzameling vond plaats tussen februari en april 2024.
Veel besproken onderwerp, maar beperkt gebruik door docenten
Hoewel generatieve AI sinds de introductie van ChatGPT in 2022 veel aandacht krijgt in het onderwijs, gebruikt een meerderheid van de docenten de technologie zelf nog niet. Twee derde van de ondervraagde docenten gaf aan geen gebruik te maken van generatieve AI. Ongeveer een derde gebruikte de technologie wel, maar vaak slechts sporadisch.
Docenten die AI wel inzetten, gebruiken die onder meer als tekstgenerator, als hulpmiddel bij feedback op eigen teksten en als inspiratiebron bij verschillende taken. Tegelijkertijd geven veel docenten aan dat hun school geen duidelijk beleid heeft over het gebruik van generatieve AI. Ook lesmateriaal over het onderwerp blijkt vaak te ontbreken.
Volgens de docenten wordt generatieve AI op scholen wel regelmatig besproken. Ruim veertig procent van de respondenten zegt dat het onderwerp vaak ter sprake komt, terwijl meer dan de helft aangeeft dat dit soms gebeurt. Slechts een klein deel zegt dat het onderwerp zelden wordt besproken.
Het onderzoek laat ook verschillen zien tussen onderwijsniveaus. Op havo- en vwo-scholen wordt generatieve AI vaker besproken dan op het vmbo. Ook melden docenten op havo en vwo vaker dat leerlingen generatieve AI gebruiken en dat er binnen de vaksectie lesmateriaal over wordt ontwikkeld. Deze verschillen laten volgens de analyse een matig positieve samenhang zien.
Gematigde acceptatie van generatieve AI
De mate waarin docenten generatieve AI accepteren, werd gemeten met behulp van het Technology Acceptance Model. De gemiddelde acceptatiescore ligt rond de drie op een schaal van vijf. Dat wijst op een gematigd niveau van acceptatie.
Docenten beoordelen de technologie over het algemeen als redelijk gebruiksvriendelijk, maar minder als daadwerkelijk bruikbaar voor hun werk. Ook blijkt dat docenten die generatieve AI zelf gebruiken er duidelijk positiever tegenover staan dan docenten die dat niet doen. Daarnaast hangt een langere onderwijservaring samen met een lagere mate van acceptatie. Leeftijd en onderwijsniveau blijken geen belangrijke voorspellers voor de acceptatie van de technologie.
Zorgen over onjuiste informatie en afhankelijkheid van techbedrijven
Docenten maken zich vooral zorgen over feitelijke onjuistheden in door AI gegenereerde teksten. Ook afhankelijkheid van grote technologiebedrijven wordt vaak genoemd als zorgpunt. Daarnaast noemen docenten risico’s zoals bias in de output en mogelijke schendingen van auteursrechten.
Kwesties die minder direct samenhangen met het onderwijs, zoals de ecologische impact van generatieve AI, worden minder vaak als zorg genoemd. In de open antwoorden benadrukken veel docenten vooral hun zorg dat leerlingen minder creatieve en kritische denkvaardigheden ontwikkelen wanneer zij sterk op AI vertrouwen.
Schrijfonderwijs centraal in mogelijke toepassingen
Wanneer docenten wordt gevraagd naar mogelijkheden voor generatieve AI binnen het schoolvak Nederlands, noemen zij vooral toepassingen binnen het schrijfonderwijs. Daarbij denken zij onder meer aan het genereren van voorbeeldteksten, ondersteuning bij verschillende fasen van het schrijfproces en het vergelijken van eigen teksten met door AI gegenereerde teksten.
Voor andere domeinen van het vak, zoals taalkunde en literatuuronderwijs, worden aanzienlijk minder concrete toepassingen genoemd. Slechts een klein aantal docenten noemt bijvoorbeeld het gebruik van AI om grammatica te verduidelijken of om literaire begrippen uit te leggen.
De onderzoekers concluderen dat er meer aandacht nodig is om docenten te laten zien dat reflectie op generatieve AI ook mogelijk is binnen andere onderdelen van het vak Nederlands, zoals taalkunde en literatuur. In deze domeinen kunnen vragen worden besproken over hoe taalmodellen functioneren, hoe betekenis ontstaat en wat auteurschap betekent in een tijd van AI-gegenereerde teksten.
Onvoldoende kennis en vaardigheden
Volgens de onderzoekers is professionalisering van docenten daarbij belangrijk. Een aanzienlijk deel van de respondenten geeft aan onvoldoende kennis en vaardigheden te hebben om generatieve AI op een doordachte manier in het onderwijs te integreren. Training en ondersteuning kunnen daarom helpen om docenten beter toe te rusten.
De studie wijst er ook op dat de timing relevant is. In Nederland wordt momenteel gewerkt aan curriculumhervormingen voor het schoolvak Nederlands en voor digitale geletterdheid, waarin AI-geletterdheid expliciet wordt genoemd als onderdeel van het onderwijs. Volgens de onderzoekers bieden de eerste ervaringen van docenten met generatieve AI een aanknopingspunt om gezamenlijk verder te werken aan onderwijs over AI-geletterdheid
Wat betekent dit in de praktijk?
Voor scholen en schoolleiders laten de resultaten zien dat generatieve AI inmiddels een zichtbaar onderdeel is van het onderwijs, terwijl duidelijke richtlijnen op veel scholen nog ontbreken. Het onderzoek wijst erop dat beleid en lesmateriaal over het gebruik van generatieve AI op school vaak nog in ontwikkeling zijn.
Voor docenten Nederlands maakt de studie duidelijk dat generatieve AI in de praktijk vooral wordt ingezet bij schrijfonderwijs. Tegelijkertijd laat het onderzoek zien dat er binnen andere domeinen van het vak, zoals taalkunde en literatuuronderwijs, nog weinig concrete toepassingen worden genoemd.
Voor curriculumontwikkelaars en lerarenopleidingen benadrukken de resultaten dat veel docenten aangeven onvoldoende kennis en vaardigheden te hebben om generatieve AI in hun onderwijs te integreren. Volgens de onderzoekers kan professionalisering helpen om docenten beter toe te rusten en om AI-geletterdheid een plaats te geven binnen het curriculum van het schoolvak Nederlands.
Bron: Stevens, E., Van Rijt, J., Bluijs, S. & Bax, S. (2026). Towards AI Literacy in L1 Education: Examining L1 Teachers’ Beliefs About Generative AI, Digital Studies in Language and Literature. DOI: https://doi.org/10.1515/dsll-2025-0003
