De centrale vraag in het onderzoek was of onaangekondigde inspecties de kwaliteit en effectiviteit van het onderwijstoezicht kunnen versterken. In Nederland worden inspecties doorgaans vier weken van tevoren aangekondigd, zoals vastgelegd in de Wet op het onderwijstoezicht. Uit het onderzoek blijkt dat onaangekondigde inspecties in de praktijk vaker onvolledig verlopen, waardoor een volledig kwaliteitsoordeel soms lastiger te geven is.
Onaangekondigd alleen bij grote risico’s
Volledig onaangekondigde inspecties vinden alleen plaats wanneer er signalen zijn van ernstige risico’s voor de kwaliteit van het onderwijs of voor de veiligheid van leerlingen. Tegelijkertijd neemt de politieke druk toe om vaker onaangekondigd te inspecteren. In verschillende Kamermoties wordt gesteld dat aangekondigde inspecties geen authentiek beeld van een school geven en bovendien extra werkdruk veroorzaken voor leraren, zo stelden politici Ilana Rooderkerk van D66 en Arend Kisteman van de VVD.
Het onderzoek van de Inspectie bestond uit twee onderdelen. Eerst voerden de onderzoekers een systematische literatuurstudie uit volgens de PRISMA-richtlijnen. Daarbij werden dertien relevante studies geselecteerd waarin aangekondigde en onaangekondigde inspecties met elkaar worden vergeleken. Slechts twee daarvan hadden betrekking op onderwijstoezicht; de overige studies gingen over toezicht in de gezondheidszorg, voedselveiligheid en het wegvervoer.
Uit deze literatuur blijkt dat het effect van onaangekondigde inspecties sterk afhankelijk is van het type toezicht. In sectoren waar inspecties vooral gericht zijn op het opsporen van overtredingen van duidelijke regels, zoals voedselveiligheid, worden bij onaangekondigde inspecties vaker overtredingen vastgesteld.
Combinatie van gesprekken, observaties en documentanalyse
In sectoren waar inspecties een breder kwaliteitsoordeel moeten vormen, zoals onderwijs en gezondheidszorg, blijken de oordelen bij aangekondigde en onaangekondigde inspecties meestal vergelijkbaar. Volgens de onderzoekers komt dat doordat een kwaliteitsoordeel in zulke sectoren doorgaans gebaseerd is op een combinatie van gesprekken, observaties en documentanalyse. Die zogenoemde triangulatie is moeilijker te organiseren wanneer een inspectie niet vooraf kan worden voorbereid.
Naast de literatuurstudie voerde de Inspectie een pilotstudie uit op 23 scholen in het basis- en voortgezet onderwijs. Elke school werd twee keer bezocht door dezelfde inspecteurs: één keer aangekondigd en één keer onaangekondigd. Door dezelfde inspecteurs te gebruiken, wilden de onderzoekers voorkomen dat verschillen in beoordeling zouden ontstaan door verschillen tussen inspecteurs. In totaal werden 259 lessen geobserveerd en werden 59 interviews gehouden met inspecteurs, schoolleiders, leraren, bestuurders en interne begeleiders.
De pilotstudie liet zien dat de gemiddelde scores op de acht beoordelingsstandaarden vrijwel gelijk waren bij aangekondigde en onaangekondigde inspecties. Statistische analyses lieten geen significante verschillen zien in de uiteindelijke oordelen over de kwaliteit van het onderwijs. Ook bij de beoordeling van lessen werd geen significant verschil gevonden tussen lessen die tijdens aangekondigde of onaangekondigde inspecties werden geobserveerd.
Onaangekondigd maar minder grondig
Wel bleek dat onaangekondigde inspecties vaker onvolledig zijn. Bij deze inspecties konden gemiddeld 26 procent minder standaarden worden beoordeeld dan bij aangekondigde inspecties. Dat kwam doordat inspecteurs niet altijd alle onderdelen van het inspectieprogramma konden uitvoeren. Zo waren bepaalde documenten niet direct beschikbaar, waren niet alle gesprekspartners aanwezig en was het soms moeilijk om lessen te observeren die relevant zijn voor specifieke beoordelingsstandaarden. In één geval bleek een school op de dag van de onaangekondigde inspectie zelfs gesloten te zijn.
Bij drie specifieke onderdelen van het onderwijsleerproces werden wel verschillen gevonden. Tijdens aangekondigde inspecties werd vaker gezien dat leraren hun leerdoelen expliciet maakten, controleerden of leerlingen die doelen bereikten en gerichte feedback gaven. Inspecteurs verklaarden in interviews dat lessen bij aangekondigde inspecties vaak zorgvuldiger zijn voorbereid. Tegelijkertijd merkten zij op dat dit niet noodzakelijk betekent dat de kwaliteit van het onderwijs hoger ligt. Tijdens onaangekondigde bezoeken zagen inspecteurs soms juist meer ontspannen en natuurlijke lessen.
Zowel voordelen als nadelen
Uit de interviews blijkt dat onaangekondigde inspecties zowel voordelen als nadelen hebben. Als voordeel noemen inspecteurs en leraren dat zij een realistischer beeld krijgen van de dagelijkse praktijk in de klas. Scholen kunnen zich minder voorbereiden en hebben dus ook minder voorbereidingstijd en minder stress in de weken voorafgaand aan een inspectie.
Tegelijkertijd kan het onverwachte karakter van een inspectie leiden tot organisatorische problemen. Schoolleiders en intern begeleiders moeten soms afspraken afzeggen, documenten zijn niet altijd direct beschikbaar en de onverwachte komst van inspecteurs kan spanning of onrust veroorzaken.
Op basis van de literatuurstudie en de pilotstudie concluderen de onderzoekers dat onaangekondigde inspecties de kwaliteit of impact van het onderwijstoezicht niet vanzelfsprekend versterken. Omdat bij onaangekondigde inspecties vaker een onvolledig beeld van een school ontstaat en soms een extra bezoek nodig is, kan de regeldruk voor scholen juist toenemen. Dat staat op gespannen voet met de Wet op het onderwijstoezicht, die voorschrijft dat scholen niet meer belast mogen worden dan noodzakelijk is voor zorgvuldig toezicht.
De Inspectie blijft vathouden een geplande bezoeken
De Inspectie onderzoekt daarom momenteel een andere vorm van onaangekondigde bezoeken. In een nieuwe pilot worden ondersteunende bezoeken getest die vooral bestaan uit klassenobservaties en niet leiden tot een formeel oordeel over de school. Volgens de eerste ervaringen waarderen schoolleiders deze vorm van bezoek, omdat zij hun school kunnen laten zien zoals die in de dagelijkse praktijk functioneert, zonder uitgebreide voorbereiding. Tegelijk blijft de Inspectie voor de meeste inspecties vasthouden aan het huidige systeem waarbij scholen vooraf worden geïnformeerd.
Wat betekent dit in de praktijk?
Onaangekondigde inspecties leiden niet vanzelfsprekend tot effectiever toezicht. Bij een volledig kwaliteitsoordeel is een combinatie van gesprekken, observaties en documentanalyse nodig — en die is moeilijker te organiseren zonder logistieke voorbereiding. Als een onaangekondigd bezoek daardoor uitmondt in een extra inspectiedag, neemt de regeldruk voor scholen juist toe.
Toezichthouders moeten volgens de onderzoekers zorgvuldig afwegen wanneer en hoe onaangekondigde bezoeken zinvol zijn. Klassenobservaties lenen zich daar het beste voor: die kunnen altijd plaatsvinden, ook zonder voorbereiding.
De Inspectie test momenteel een tussenvorm: kortere, ondersteunende onaangekondigde bezoeken die vooral bestaan uit klassenobservaties en niet leiden tot een formeel oordeel. Eerste ervaringen zijn positief.
Bron: Klerks, M. C. J. L. & Spanier, M. M. (2026). To Announce or Not to Announce? A Study on the Impact of Unannounced School Inspections Through a Systematic Review and a Pilot Study in the Netherlands. Working paper.
